The Project Gutenberg EBook of Wala'y Igsoon, by Juan Villagonzalo Irles

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
to check the laws of the country where you are located before using this ebook.



Title: Wala'y Igsoon
       (Sugilanon'g Binisaya)

Author: Juan Villagonzalo Irles

Release Date: January 4, 2015 [EBook #47869]

Language: Cebuano

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WALA'Y IGSOON ***




Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
Gutenberg









                           WALA'Y IGSOON....
                         (SUGILANON'G BINISAYA)

                               SINULAT NI

                        JUAN VILLAGONZALO IRLES

                      MAGSUSULAT SA "ANG KAGUBUT"

                (Sa handumanan sa iyan'g mga ginikanan)



                     Unan'g patik: 3.000 ka basahn

                                  1912

                          PATIKANAN NI FALEK,
                          SUGBO, SUGBO, K. P.







                         KAUGALINGON'G BASAHON

                                   NI

                        Juan Villagonzalo Irles

               Ug tann'g huld nagadala sa iya'ng timaan







Napaminaw ko nga ang kamamohoan sa Kabisay-an sama lamang sa us
ka sakayn'g nagalayg sa malinaw nga dagat ug wal'y Amihann nga
timad-on: mamoo, magapaagas sa singt, magahago sa lawas, modawat sa
isuhol kaniya ug.... wal na'y lain'g gihunahuna.

Daghan'g mga butng ang mga angay nila'ng hibalon, kay magapuls sa
ila'ng kahimtang. Tungud niini, kutob sa ako'ng naabt, sa ako'ng
hibalon ug sa ako'ng gisabt nga taks ikapabasa kanila, gisult
kini'ng basahona.


Ang nagasult.







                            Sa handumanan sa
                          akong mga ginikanan.

                                J. V. I.







SINUGDAN


Mga ank sa us ka magtiayon'g adunahan sa Sugbo, ma si Marcos ug
si Lucas. Duh ka managsoon'g lalake.

Si Marcos ma ang magulng, si Lucas ma ang manghod. Magulng ug
manghod sama'ng pinalangga sa mga ginikanan: tinagd sa pagkaon,
pagsapt ug pagton. Unsa'y makaon sa us, ma usb sa us, unsa'y
sapt sa magulng ma usb ang sa manghod.

Dungan ang pagpasuld sa Colegio de San Carlos diin interno sil tol
ka tuig.

Sa pagkatapus sa curso sa 1897-1898, kun sa bulan sa Marso sa 1898,
nanagpakalabng sil sa eksamen sa segundo ao, busa sa pagbuks
unta sa tulon-anan sa Hulyo niadto'ng tuiga, magasugod na sil
sa tercer ao; apan nahitab ang Kagubut sa bulan sa Abril, ug,
tungud sa kasamok, sil'ng duh, kuyog sa ila'ng mga ginikanan,
nanghilangyaw sa us ka lungsod sa Bol. Sa pagkahusay na sa Sugbo
nanghibalk sil dinhi, apan ang ila'ng baly sa Lutaw nasunog na. [1]
ug ang ila'ng amahn gidakp ug gibarl sa hawan sa Hospital sa mga
sanlahn sa Mabolo [2]. Tungud sa pagkabalo sa inahn, pagkasunog ug
kawal sa ila'ng baly ug mga bahandi, tungud sa kakuyw, ang duh
ka mga managsoon nangailo: namaty ang ila'ng inahn sa sakt nga
sugpa. Sil nailo ug ang ila'ng pagton wal na mapadayon. Us ka
iyan ang misagp kanila.

Makalolooy ug mamingaw ang ila'ng kahimtang: lo, wal'y kasaligan,
ang ila'ng iyan kabs, sil wal maanad sa buhat, ug bisan matuod
may diyotay sil'ng kahibalo nga hikat-onan sa Colegio, wal sil
makasuly kon unsaon paggamit sa ila'ng kahibalo ug kusg alang sa
panggubatan sa panginabuhi.

Sil mga dagkudagku na ug nakapalandong nga kay ang ginikanan niadto'ng
tann'g kadaot nga giagian nila, ma man ang kagamhanan'g praylenhon
nga nagahari kanh sa Pilipinas, nangalagw sa baly sa ila'ng iyan,
nanungas sa Sudlon ug nangpon sa mga manggugubut.



Natapus ang gubat ug wal igdungog si Marcos ug Lucas. Nanugbong
ang mga manggugubut ug giugbok sa patag ang Bandil'ng Pilipinhon,
ang duh ka managsoon wal manghitungha. Nagsugod na lamang usb ang
gubat sa mga pilipinhon batok sa mga amerikanhon ug sil wal igkita
sa ila'ng kahigalaan.

Nangamatay ba kah sa panggubatan?



Sanglit maalam ug diyotay, giil sa mga dak'ng tawo sa Kagubut nga
hugt siy'ng dumadapig, maisog nga sundalo ug nakasabt sa matuod
nga tinguha sa pagsukol sa mga pilipinhon nga ma ang pagluws sa
Yuta'ng-Natawohan, gipili ni General Luis Flores si Marcos arn
ma'y mangulu sa pil ka sundalo nga manabk sa pulo sa Leyte diin
magakuha'g mga pusl nga gikan sa Manila ug dad-onn dinhi sa Sugbo.

Apn nahitab nga sa pag-abt ni Marcos sa Ormk, (Leyte) din giingn
nga didto mahimutng ang mga pusl nga kuhaon, kin gikatabk na
diy sa Bog, ug nahitab usb nga niadto'ng semanaha nangampo ang
mga katsila. Samtang si Marcos nagapaabut ug higayon sa pagpauli
nganhi, naibog sa us ka maanyag nga dalaga niadto'ng lungsora, nga sa
katapusan, sanglit us ka manggugubut nga gibantog sa kaisog, gitangdo
niadto'ng babaye'ng naibgan, nga sa kaulahian nahimo'ng asawa niya.

Wal na siy mahibalk una sa Sugbo. Ang dugs sa kaminyoon ug
ang kainit sa bag-o'ng salag sa gugma, nakapapuy kaniya didto:
Nahikalimt siy sa Sugbo, nahikalimt siy sa iya'ng igsoon'g si
Lucas. Siy malipayon uyamot....

Ug humn ang daghan'g mga kakulian nga mahitab sa us ka magasugod
sa pagpuy'ng kinaugalingon sa kaminyoon, nakakob-ot sa us ka
kasarangan'g kahimtang. Sa sinugdan didto siy moipon sa baly sa
iya'ng ugangan, unya nakatukod ug kaugalingon'g puloy-anan.



Si Lucas lai'g giagin kay sa iya'ng igsoon....

Sa katapusan'g pagsulong sa mga cazadores ug moros [3] didto
sa Buhisan, ma'y us sa mga naangol: naig sa bala ang iya'ng
bukton'g-wal, ug tungud sa kaluya, nahiligs, nahulog sa us ka
gahong. Us ka mangangahoy'ng tigulang niadto'ng dapita, lalake
siy, ma'y nakakaplag kaniya nga nagahangs sa ilalom sa gahong:
ma'y nagkuha kaniya ug nagdal sa baly din gitambalan ug gigalm
siy pag-ayo.

Sa pagtugbong na sa mga manggugubut, wal si Lucas makaubn: buhi pa
ang ulat sa iya'ng bukton'g wal, nagataking pa tungud sa ping sa
pagkahulog. Ug sa pagkaayo na niini, arn sa pagbalus sa utang-but
niadto'ng mangiloy-on'g tigulang, wal gihapon motugbong: mitabang
paghinlo sa bal sa manluluwas kaniya ug nagapaabut nga masanggi
ang mas nga bag-o'ng gipugs, arn siy makabalik pagtabang igo nga
makabayd na siy sa iya'ng utang-but sa nagluws kaniya sa kamatayon.

Gani anagn pa ang mas, nagsugod na usb ang gubat batok sa mga
amerikanhon. Siy, makalolooy'ng ilo, wal na'y igsoon; namatyan sa
mga ginikanan tungud sa gubat, unsa'y iya'ng mahimo, karn nga lain
na usb ang mopukon sa Bandil'ng maanyag sa Us ka Adlaw ug Tol
ka Bitoon?

Gibaid niya ang iya'ng pinuti, kadto'ng pinuti nga gikasangka na niya
sa mga badng ug kampilan sa mga moros, sa bayoneta ug bala sa mga
cazadores, ug mipon sa mga revolucionario sa bukid sa Mahayahay.

--Sama da matud pa niya--nga mamaty sa hilanat ug sa bala. Ang dili
masama ma nga ang Bandil'ng Pilipinhon nga nagakayab sa kahanginan,
ilisda'g lain....







UNA'NG PANAGKITA


Us ka buntag sa bulan sa Enero sa 1900, us ka bapor midunggo sa
Sugbo gikan sa Leyte. Us ka tawo, us ka babaye'ng maanyag ug us
ka bata'ng masoso nga gikugos ug binatonn, nangawas. Kadto sil
dil lain: kon dili si Marcos, ang asawa ug ank niya nga nanganhi
sa Sugbo sa pagpamiyesta sa Seor.

Sa us ka baly sa Pili didto sil mangabt, sa baly sa us ka
kaubanan sa asawa ni Marcos.

Sa hapon niadto'ng adlawa gipanghatod ang isip sa mantalaan'g El
Imparcial [4] ug ang sa mahitungud sa giabutn ni Marcos, nadawat
niini, kay siy man ang dih sa ganghan. Ubs sa mga balita'ng
mahitungud sa gubat diin may mga letra'ng kinulb, [5] nabasa ni
Marcos kin'ng mosond:


    Gabii, ika 8 ug tunga ang takna, sa balangay sa Sambag misulod ang
    pil ka mga manggugubut nga sangkap sa pusl.--Nanagpasalidsid sa
    dalan ug giuyn lamang sa ila'ng mga lawas ang mga pusl, apan kay
    sa kanl, may nanagpahupo man'g mga amerikanhon, ang ma manggugubut
    wal makabantay, gidasmagan sa mga nanaghup.--Duha ka manggubut
    naigo ug nangamatay, ang ubn nanagpakadalagan ug ang sargento
    nila hidakpan kay gigakus sa tol ka amerikanhon.--Ang hidakpan
    ginganla'g si Lucas Rivera, giangaa'g Bang, tungud kay nabantog
    nga kanunay'ng mamihag sa mga amerikanhon ug polis, [6] ug karn
    anaa sa Kotta.--Ang mga amerikanhon namatya'g us may tol nga
    samarn, ug may us pa gayud nga wal'y labut nga naigo sa bala.


Lucas Rivera! Ang igsoon sa nagbasa, ang igsoon nga wal na igdungog.

--Matuod kin? Buh diy si Lucas?--nakapangotana'ng usar si Marcos.

Nabag-o sa panumduman ni Marcos ang tann'g mga hitab sa una'ng
adlaw. Mibati siy'g kasubo tungud sa gidangat sa iya'ng igsoon,
mibati us'g kalipay kay iya'ng hinsayran nga buhi diy ang iya'ng
manghod. Nahinumdum siy sa iya'ng mga ginikanan, sa ila'ng pagton,
sa mga adlaw sa tulon-anan, sa pagpangga kanila'ng duh, sa kapaitan
sa Sudlon, ug daw pagahitan-awan niya ang panagway ni Lucas nga kutob
sa tamboanan'g kinalata'g puthaw sa bilanggon sa Kotta, nagahilk,
nagapanghimarat kaniya kang Marcos.



Sa sund nga adlaw, si Marcos, pasangil nga alam-alaman niya ang
iya'ng igsoon nga papanumpaon sa pag-ampo ug paglaban sa bandil'ng
amerikanhon, nakapangayo'g pase [7] sa Preboste [8] sa pagduaw kang
Lucas kuyog kaniya ang iya'ng asawa.

Sayp ang banabana ni Marcos. Si Lucas wal magsub, wal maghilk,
nawad-an na niadto'ng kaaghop sa bata pa sil, nga buhi pa ang ila'ng
mga ginikanan. Si Lucas ingn lama'g wal'y gibati'ng kagul sa sulod
sa bilanggon.

Humn ang panaggakus sa duh ka managsoon nga dugay na'ng wal
managkakita, tapus ipail ni Marcos nga ang babaye'ng iya'ng kuyog,
ma ang nagadal sa iya'ng bansagon, si Lucas ang una'ng misulti:

--Wal ko palandunga nga kit managkakita pa; wal gan ak makabalita
kon buhi pa ba ikaw ug kah bulahan.... Ak, ak...--mipahiym--ania
nahulog karn sa mga kamt ni'ng mananp.

Ug gitudlo ang us ka amerikanhon nga nag bantay kaniya.

--Hain man karn ikaw? Unsa may giagin mo?--miusb pagsulti
si Lucas.

Sa hamub'ng pag-asoy, gisulti ni Marcos ang tann'g kaagi sa iya'ng
pagtabk sa Leyte, ang pagkaminyo niya didto, ang kahimtang niya,
ang hinungdan sa iya'ng pag-anhi sa Sugbo ug ngano'ng nasayud siy
nga hidakpan si Lucas.

--Oo,--gisakgaw ni Lucas ang sulti sa iya'ng magulng--hidakpan ak
nila. Ila pa karn; apan aduna da'y panahon....

--Aduna'y hihuna-hunaan ak, Lucas.--mitubg si Marcos--Moatubang
ak sa Preboste, hangyoon ko nga pasayloon ikaw, manumpa sa dili na
pagbalik sa bukid.

--Ak pasayloon?--misingka ang binilanggo--Kinsa'y mopasaylo
kanako? Unsa'y sal ko sa Preboste? Sal ba diy ang pagsukob sa
manulong sa ato?

Ug mitalidhay si Lucas.

--Dili; pamatia pag-ayo. Himoon ta kan'ng lansisa, arn ikaw buhian,
ug unya kon makabuh ka na, moubn ka kanako sa Ormk diin magapuyo
kit sa daku'ng kalinaw.

Kalinaw! Ma kan ang gipangita sa mga tawo'ng malipayon: ang
kalinaw! Wal'y sapayn nga ang inyo'ng isigkatawo magaantus sa
mga pagtampalas sa lain'g tawo, nga ang ato'ng Lungsod uliponon sa
lain'g Lungsod, basta malinaw lamang ang pagpuyo. Mangotana ak kanimo,
nalimot na ikaw ngano nga sa gubat batok sa mga katsila mitungas ka sa
bukid? hikalimtan mo na nga ang ato'ng mga ginikanan nangamatay tungud
sa us ka kagamhanan'g gikasilagan ta? Na, kon kadto'ng kagamhanana
wal'y puls, ambut kon maarang-arang ba kin karn'g ania....

--Pamatia ak.--Misulti ang asawa ni Marcos--Hain man ang palabihn
mo, dinhi sa sulod sa bilanggon nga kasub da'y imo'ng bation, kon
adto ikaw sa gaws nga dili ka bilanggoon? Karn, unsa may nahimo
mo dinhi sa suld?

Ang tingog nga matagming ug luray sa asawa ni Marcos, mituhp sa
dughan ni Lucas. Wal kin makatubg dayon. Nakahunahuna hinoon
nga kon makagaws siy, may higayon sa pagbalik pagtungas sa bukid,
busa sa dugay na'ng pag-alam-alam kaniya miingn:

--Kam'y mahibal. Kam'y magabuut. Sa ako'ng bahin, wal na ak'y
gihinugon sa Kalibutan, bisan pa itako sa luthang.

Ug nanagpanamilitay sil.

Ang magtiayon nanggula ug us ka amerikanhon'g nagbitbit ug daghan'g
yawi sa bilanggon, miduol ug giingn si Lucas.

--Vamos....



Us ka bulan kapn kutob sa pagkasulod ni Lucas sa Kotta, siy
gibuhian; apn gipapanumpa sa dili pagbudhi sa kagamhanan sa Estados
Unidos.

Dad-on siy ni Marcos sa Leyte diin ma'y himoon encargado sa
diyotay'ng patigayon, si Lucas mibalibad ug wal moubn, wal mapala sa
hunahuna ang pagbalik sa bukid, ug kay wal may higayon sa pagtungas,
dinhi nangita siy'g colocacin.

Si Marcos ug ang iya'ng asawa namauli sa Leyte, si Lucas nahibiln
sa Sugbo, buut bisan unsa'y modangat kaniya.

Ug unya, wal na usb igdungog ni Marcos....


    Palad, palad! Ikaw butng nga makalilibog. Dili masubay ang dalan
    nga agin mo usahay, kay bisan dili tuyoon ug supak sa kabubut-on
    sa tawo, mous ka lamang pagkawala, mobiya ug moalaot sa wal'y
    sal'ng binuhat.

    Marcos ug Lucas managsoon. Sama'g mga ginikanan; apan samtang
    ang magulng imo'ng gilipay, ang manghod imo'ng pahilahon.

    Usahay ang tawo mahinayak sa pagkasala ug paghikalimot nga
    aduna'y magbubuhat kaniya kun imo'ng paduhaduhaon sa katarungan
    sa iya'ng Bathala.

    Sa luha sa mga kabus, sa agulo sa mga alaot, sa bakho sa mga
    makalolooy, ikaw ang tagsala. Lakip ang amo'ng Lungsod nga wala'y
    lain'g sayop--kon sayp man gani--kon dili ang paghigugma sa
    Kagawasan, haakohan mo pagpahilak.

    Palad, palad! Ikaw bubhoan ug wala'y puls usahay. Wala ka
    maghunahuna nga kon lipayon pa lamang nimo ang tann, madawat mo
    unta ang panalangin ug wal'y manghimaraot kanimo. Panig-ingni
    ang Adlaw: mosidlak alang sa tann.

    Gani ambut ngano'ng gikasilagan mo ang kabus ug hahimtang....







ANG GUGMA SA KABUS


Ayaw pagtoo, magbabasa, nga wal'y kalainan ang gugma sa dato ug ang
sa kabs, sa halangdon ug sa timawa. Kon matuod nga usahay aduna'y
lalake'ng dato nga maminyo kun makabat'g hinigugma'ng babaye'ng
kabs, kon aduna'y babaye'ng dato nga makabana kon makabat'g
hinigugma'ng lalake'ng kabs, hunahunaa nga dili gugma'ng tinuod
ang nag-ipon kanila. Lain kah'ng butng ang nakapasandurot kanila,
ang nakapasumpay sa ila'ng mga kasingkasing; apan dili ug dili gayud
ang gugma, kana'ng gugma nga babation sa tawo sa dili lamang hibalo
kon diin gikan ug asa padulong, kan'ng gugma nga makapakalt lamang
kanato pagkatawa ug makapakalt lamang usb kanato paghilak...

Si Lucas nakasulod ug nakakaplag buhat sa daku'ng baligyan sa us
ka turko: nahimo'ng us ka dependiente. Atbang sa ila'ng baligyan,
may lain usa'ng tienda nga us ka dalaga'ng maanyag ang tendera. Ana
ang ngalan niadto'ng dalagaha. Kutob sa una'ng adlaw sa pagkakit
niya kang Ana, ang iya'ng kasingkasing nabihag ug mibati niana'ng
ambut unsa kan'ng butanga nga makapahut sa dughan, ingo'g matam-is,
ingo'g mapait.

Didto sa bukid, sa baly niadto'ng tigulang nga nakakaplag kaniya sa
gahong, aduna siy'y hinigugma; apan sa atubangan ug sa pag-inutas
niya'g hunahun, kang Ana, kadto'ng una'ng hinigugma,--alaot nga
bukidnon!--napapas sa iya'ng panumduman. Ang kaanyag ni Ana lab'ng
makabihag kay sa kaanyag niadto'ng bukidnon.

Apn wal'y higayon sa pagpahayag sa iya'ng gugma: siy us lamang
ka makalolooy'ng dependiente, kabs, samtang ang babaye nga iya'ng
gihunahuna'ng pangayoan sa kalooy ug sa kasingkasing, dato. Nahigugma
siy, dili masukd ang gidak-on sa iya'ng pagbati; apan nakail siy sa
iya'ng ubs nga kahimtang, ug bisan ingo'g mobut na ang iya'ng dughan
sa kalayo sa iya'ng pagbati, iya lamang gipugngan: sa tago nagahalad
siy, alang kaniya ang pagsud-ong makatagbaw na sa iya'ng kaibog:
ang paghandum sa ngalan ni Ana makapoypoy na sa iya'ng mga kasakit....

Us ka adlaw--halandumon'g adlaw alang kang Lucas!--si Ana gihimalitan
ug kay wal'y gikasukli, si Lucas nga nagbarg sa ganghan sa baligyan
sa turko, gikamy. Ing'g nawal sa Kalibutan si Lucas, gipakaingn
niya nga ang iya'ng pag-inutas ug handum niadto'ng maanyag nga dalaga,
bisan wal niya isulti, hisabtan ug baslan sa kalooy. Midalagan,
miduol kang Ana ug wal makatingog:

--Pailisa da ak ni'ng us ka dolar [9].

Giyukbo ni Lucas ang iya'ng ulo, gidawat ang dolar ug mibalik sa
ila'ng baligyan arn sa paghangyo sa iya'ng agalon nga ilisa'g
sinsiyo kadto'ng salapia.

--Din mo kan'ng salapia? Tingali haln kan dinhi.--Misingka ang
iya'ng agalon.

Dili, ginoo. Sa dalaga kin nga ania sa atbang. Gitawg ak ug gisugo
nga pailisan kanimo.

Gidawat sa agalon ang kuwarta ug gibun sa dalan.

Si Lucas migul, wal'y tingog, nalumsan ang kasingkasing niadto'ng
pagpalabilabi, gipunt ang dolar, giuli kang Ana, wal siy'y tingog,
ug sa iya'ng mga aping nanaligdig ang duh ka tolo sa luha.

Ug si Ana, kadto'ng dalaga nga giisip ni Lucas nga ma'y us ka
manolonda ug nga dili makaako pagbiaybiay sa iya'ng gugma, tungud sa
kaputli sa kasingkasing, sa pagtan-aw nga wal kailisi ang kuwarta
niya, milabni sa dolar ug gipamulongan si Lucas:

--Buang!

Putng ug wal maanad si Lucas niadto'ng gihimo kaniya sa iya'ng
agalon, mibalik sa ila'ng baligyan, giduol ang iya'ng agalon ug
gisumbag.

Us ka pols nahidugk ug gidakp si Lucas, gidal sa munisipyo diin
gisilotan sa Presidente [10] ug lim ka adlaw sa bilanggon.

Kan, ma kan ang gugma sa kabs dili gani ikapahayag ug tumbas sa
gidak-on niya, babaslan sa sama'ng gidak-on'g kasakit.



Samtang nahitab kin'ng tann sa sulod sa baligyan sa turko, us
ka babaye'ng buhisanon, nagalukdo'g kahoy nga igbabaligya, nahiag ug
nakakita nga si Lucas, ang nasamad sa bukton'g-wal, kadto'ng lalake
nga nahulog sa gahong ug gidal sa ila si Tatay niya, ma ang gisund
sa pols. Ug kadto'ng babayhana dili lain: ma ang hinigugma ni Lucas,
ank sa mangangahoy ug mangluluwas kaniya: ma si Mara.

Si Mara misagnunot sa munisipyo ug didto napakisusi sa nahitab kang
Lucas, sa iya'ng hinigugma nga wal na niya igkita ug igdungog kutob
hidakpan sa mga amerikanhon.

Niana'ng mga takna nga mamingaw ug masulob-on, higayon nga hinumduman
ta kadto'ng mga kalg nga manggipuanguron ug hiutangn ta'g but
kan'ng mga kalg nga manggiloy-on ug matarung alang kanato. Si Lucas
ingn sa nahimat gikan sa us ka halawm nga paghinanok ug gihangp
niya si Maria.

Tapus ang lim ka adlaw nga pagkabilanggo niya, si Maria ug si Lucas,
(kay si Maria magaduawn man sa binilanggo ug magagasa niini'g anagn,)
nanagkuyog pagtungas sa Buhisan, niadto'ng dapt nga nahimo'ng saksi
sa ila'ng mga kalipay kanhi.







MAGBABAUL UG PULAHAN


Nahibalk na si Lucas sa baly sa mangangahoy ug miipon na kang Maria.

Siy nga sa sinugdan ank sa us ka ginikanan'g kasarangan ug
kahimtang, unya nakasuld sa Colegio, nahimo'ng manggugubut, nabilanggo
sa Kotta, nahimo'ng dependiente sa us ka baligyan, karn lain na'g
buhat nga gihuptan: nagadaro sa yuta, nahimo'ng us ka magbabaul.

Tungud kay wal man siy'y kaugalingon'g yuta ug kay ang yuta nga
gium sa amahn ni Maria diyotay da man, siy miatubang sa us ka
dato sa Siyudad sa Sugbo nga may yuta nga kanait sa kaugalingon sa
iya'ng ugangann, ug misap.

Wal siy'y kalabw ug mikuha'g kalabw sa dato. Singt ug kabudlay
ma'y iya'ng puhonan, yuta ug kalabw ang sa dato, ug ang dato nangayo
nga totol-on pagbahin: us ang kang Lucas ug duh ang sa dato.

Wal siy'y salapi'ng ipalt ug punta sa liboy, busa miutang us'g
punta sa iya'ng agalon.

Si Lucas ug si Maria, bisan wal mangakasl, nanagpuy'ng
malipayon. Sil'ng duh nanagtinabangay pagbuhat sa um ug samtang ang
lalake nagadaro, susubangn ug salopan sa Adlaw ang iya'ng bukbuk,
ang babaye nagahikay sa pagkaon, nangahoy ug ikabaligya sa Siyudad.

Ug miabut ang pangani. Mitungas ang encargado sa dato arn sa pagbahin
sa abt, ug ania ang gisampotan: gibahin sa tol ka pundok ang mais
nga nasanggi, duh sa agalon ug us ang kang Lucas; unya gihusay ang
bil sa punta, ang tubo sa salapi nga bil sa ma'ng punta, ug ang
gisangkoan ma nga diyotay na lamang kaayo ang mais nga nahibiln
sa magbabaul.

Hunahunaa, magbabasa, kon dili ba makapahiubs sa but nga kahimtanga:
ginapaty sa buhat ang lawas sa sap, ginaantos ang kainit ug ang
uln sa pagdaro ug pagguna nga sa katapusan, unta hibaslan ang wal'y
sukd nga kahago ug ang dili mabanabana'ng gidaghann sa singt,
hapit tann'g abt adto na lamang sa agalon.

Apn si Lucas igo lamang nakapanakla, nagapangwakli sa dagku'ng
tol sa singt nga nanaligdig kutob sa alimpolo hangtud sa mga
kitng. Gituln ang iya'ng mga kasub, nagapanlad-ok, ug gihatag sa
maayo'ng kabubut-on ang bahin sa iya'ng agalon ug ang gibir nga bayad
sa punta. Siy nagahunahuna nga bisan tuod kadto'ng gihimo kaniya
manghod sa panikas, us ka matuod nga pagdaogdaog, niadto us'ng
dapita nakakaplag siy'g kaugbokan sa iya'ng payg diin nanagpuy'ng
mga malipayon sil si Maria. Labut pa gayud, aduna'y mga butng nga
gibuh nila didto ug dili kapangayoa'g bahin sa ila'ng agalon: ma
ang mga saging nga gipananm nila sa kadaplinon sa iya'ng um, ang
mga utann, ma ang mga babuy, kanding ug mga mank nga ila'ng gibuhi.

Sa bag-o'ng gisanggian, gipugs na usb ni Lucas ang ma: sa
pangulilang. Ug ma sa gihapon: ang bahin sa agalon labw kay sa sap.

Sa ikaduh na'ng tuig, si Maria nagsabk sa us ka bata, bunga sa
ila'ng panaghigugmaay ni Lucas. Ug us ka buntag nahitungas ang
tigulang encargado sa dato, nagpahayag nga siy gisugo sa agalon sa
pagpabahin sa mga binuh'ng mank, babuy ug kanding ug nga kon dili
mobahin si Lucas, papahawaon dayon sa yuta'ng iya'ng gibuhat.

Nahikugng si Lucas:

--Bahinon ang amo'ng mga mank, babuy ug kanding? May mank ba kun
bisan unsa nga igpabuhin kanamo?

--Wal lag'y gipabatonn kaninyo; apn sanglit ania kam sa yuta niya,
kinahanglan nga bahinan ninyo siy sa tann.--mitubg an encargado.

--Dili lawg sa agalon ang amo'ng gipakaon niana'ng mga hayopa.

--Bisan. Ug kon dili, pahawa kam karn dayon....

Gipanglipudngan si Lucas, nalimot ug natampars niya ang tigulang
encargado nga mikaratl ug dalagan padulong sa walg.

Ambut kon unsa'y gisulti sa tigulang sa iya'ng agalon nga sa
pagkahapon niadto'ng adlawa, sumasalp ang Adlaw, ang encargado
nahibalk, kinuyogan ug mga kostable nga nagadakp kang Lucas nga
gipasanginlan'g pulahan.

Gidakp si Lucas, giposasan ang duh ka kamt, gibokbok, ug, ubn
kaniya, gipanakp ug gipanal usb sa lungsod ang tann'g mga hayop
nila, lakp ang mga itlog sa pugarn. Samtang si Maria nahibalintong
ug dinalagan padulong sa baly sa iya'ng amahn, kay ang ila'ng payg
giduslitan man.







SA TORNAHAN


Pinagdulan ang ulo, dat uyamot, us ka tawo nagabaktas sa kabakildan
sa Buhisan. Sa kinatas-an sa us ka bungtod ingo'g aduna'y ginanaw
kadto'ng tawo. Molantaw sa kabungtoran nga nagalibut ug wal'y makit
kon dili ang kalibonn ug ang mga tag-as nga kogon; mobalilikid sa
walg ug mosangko ang iya'ng mga mat sa dagat. Motabk sa lain'g
bungtod, nagapangyamyan:

--Dinhi gayud.... dinhi. Ania pa ang tud sa Tugs nga giputl ko. Ania
ang Kamansi. Hain na si Maria? Nabuhi pa kah ang ank niya? Hain
ang amahn niya?

Lain na ang panagway sa Buhisan: ang kabauln wal mangadaro ug
kagunahi, ang kabalayn'g pil ka lugs, wal na: nangasunog; ang
wal dusliti sa mga kostable, gidauban sa mga pulahan [11].

Kadto'ng tawo nga nagataboktabok sa mga bungtod, ma ang hiilhan ta
kaayo'ng si Lucas. Nabilanggo kay gipasanginlan'g pulahan. Gisilotan
sa Hukmanan dinhi ug 20 ka tuig sa bilanggon, kay ang encargado sa
iya'ng agalon misaksi man nga iya'ng hiabutn'g nagadal'g hinagibn
si Lucas; apan sa Corte Suprema, tapus mag-antus ug haduol sa tol ka
tuig nga paghult sa apelacin, nakagaws. Mitungas siy sa Buhisan
arn sa pagpangita kang Maria ug sa ila'ng bata, kadto'ng bata nga
didto pa sa tiyn sa inahn sa pagdakp kaniya. Apan wal'y hikaplagan,
wal'y mapangotana: ang mga tawo niadto'ng dapita, kon wal manugbong
sa patag, nangipon sa mga pulahan.

Unsa'y buhaton niya niadto'ng mamingaw'ng dapt ug mamingaw'ng takna?

Wal! Mitugbong sa lungsod, ug sa pagkaugma, nakakaplag ug buhat:
maghahakot sa lanot sa us ka tornahn ni'ng Siyudad.

Dili inadlaw ni sinimana ang suhol niana'ng mga buhatana, kay pakyaw
man. Ug kay bag-o pa man siy, nagadawat siy'g suhol kutob sa ikahatag
kaniya sa kabokabo.

Apn sa pil ka semana sa ma gihapon'g panginabuhi, nakaalinggat
nga mga tawo'ng sama kaniya'g buhat kun diyotay ba kaniya'g buhat,
lab'ng dak kay kaniya'g suhol. Diy ang paagi sa tornahn ma kin:
Us sa kabokabo may napulo kun lim ka lawas ug inigbahin sa salap'ng
ihatag sa Casa, kadto hinoon'g mga paginante nga mga dagku'g buhat,
tagidyot da'g madawat: ang mga maantigo'g diyotay, ang mga maisog ug
ang mga maayo sa sinumbagy, ma'y daghan'g mga lawas sa pakyaw ug
dagku'g suhol nga madawat.

Us ka Sbado sa hapon nga naghimo sa panuhol, s Lucas miduol sa
iya'ng kabokabo ug sa mahinay nga tingog, misulti:

--Ak dugydugy na sa tornahn, dili ak magaligoyligoy sama sa ubn,
apn ang ako'ng suhol diyotay da kay sa ubn.

Ang tubg sa kabokabo niadto'ng mga pulonga ma ang us ka hugpong
nga balikas ug sa katapusan giingn:

--Soberbio! Dili ko ikaw suweldohan. Paningl sa Kawit. [12]

Niadto'ng gabhiona dak'ng hawann ang gihigdaan ni Lucas, us ka
harianon ang nagdulot kaniya sa panihapon: ma ang bilanggon sa
munisipyo diin gipapanihapon siy sa us ka pols.

Sa pagbalikas sa ugd kaniya sa kabokabo, nahinumdum siy sa
takna nga natampars niya ang encargado sa dato, sinugdan sa iya'ng
pagkabilanggo. Napalong ang iya'ng panan-aw: natampars usb niya ang
kabokabo, kay gipakaingn pa niya nga ma ang encargado nga nagsignit
sa ila'ng babuy...







MUTSATSO


Gikan sa kinatsila kin'ng pulonga, apan nagamit na kaayo dinhi ug
hangtud gani ang mga amerikanhon nanaglitk na lamang kaniya. Ma'y
ngalan sa us ka halangdon'g opisyo: pagkabinatonn!

Sa mga baly'ng gagmay ug kabs, aduna us'y mga binatonn; apan
malagmit nga dili tawgo'g mutsatso, kon dili batabata: tastas kay sa
mutsatso. Sa mga baly'ng dagku, ang mga mosulod sa pagkabinatonan,
kawad-an sa ila'ng mga ngalan'g binunyagan, ug tawgon na lama'g
mutsatso, usahay sotsotan na lamang.... Balhinon ang ngalan:
"Mutsatso," "Sit" kun "Uy"....

Aduna kit'y us ka higala nga nahisulod ni'ng opisyoha: si Lucas. Kin
kay wal na man mabalk sa tornahn, sa pahigula sa bilanggon sa
munisipyo, wal'y kapaingnan, misak sa us ka dak'ng baly nga
kaugalinon sa us ka babaye'ng tigulang ug balo. Nagkinto intawon
sa pagsak sa hagdan ug sa katapusan'g ang-ang, nangayo'g katahuran,
nangayo'g maayo'ng buntag.

Us ka babaye'ng hamtong na, apn malagsik ug makusg nga mopakiaykiay,
kinulng ang buhk, pinabukd ang sinina'ng binoldahan, misugat
ug miingn:

--Unsa na, pakilims ka?

Unsa kin'ng pil ka dato! Gipakaingon nila nga us ha kabs nga
mahisulod sa landong sa ila'ng baly, magapakalims na!

--Dili man intawon, Niyora. Mianhi ak arn sa paghangyo kanimo nga
pasudlon sa pagkamutsatso.

Gisud-ong kutob sa kitng hangtud sa tumy sa buhk si Lucas,
gitalikdan ug gipangotana:

--Dili ka kawatn?

Abi hah kay kabs man, mangawat na lamang!

--Simbak, senyora!--mitubg.

--Aduna ikaw'y recomendacin?

Apan, unsa'y recomendacin niadto'ng gikan sa Karsl?

Mitubag si Lucas:

--Wal, Niyora. Ak Buhisanon ug....

--Pulahan ka diy?

--Dili usb, senyora.

--Buyno, mahimo. Mutsatso ikaw sa mga ir. Tokoy, "Kabng"; tokoy,
"Negro"....

Ug nanuol ang duh ka dagku'ng ir nga mipaghot ug buut mopaak
niadto'ng lai'g panapt nga tawo.

--Kin ma ang imo'ng mga agalon, ang imon'ng bantayan: galmon sa
pagkaon, kalotan sa katl, kuhaan sa pulgas ug digoon, sabonn,
adlaw'ng tann.

Kutob niadto'ng adlawa, si Lucas aduna na'y duh ka mga agalon;
tol diy: duh ka ir ug ang tag-iya sa mga ir.

Sama kang "Kabng" ug kang "Negro", ma usb ang senyora. Mohothot
ang duroh, mogaht usb ang agalon'g babaye.

Naanad na si Lucas sa pinaghot sa iya'ng duh ka senyor; naanad na
lamang usb sa binagotbot ug kakagaon sa iya'ng senyora.

Apan bisan pa ni'ng bag-o'ng kahimtang ni Lucas, ang dautn'g kapalaran
wal mobulg kaniya: nagasulogsulog gihapon.

Nagpakaon siy sa duh ka ir ug nga tungud sa usa ka bukg
sa liog sa mank, nanagbugno ug nabuk ang duh ka pinggan nga
gisukaran. Nahibal ka, magbabasa, kon unsa'y nahitab tungud
niadto? Ang senyora nangisog, migunit sa bugha, gibunalan si Lucas,
nanuyo ngano kon'ng gitugotan nga mag-away ang mga ir, nagtawg ug
pols ug gipadal si Lucas kay kon nangawat kaniya ug singsing. Wal
pa hatagi sa suhol sa adlaw nga nabuhatan, kay kulang pa gani kon
sa bil sa duh ka pinggan'g nabuk.

Adyos, "Kabng", adyos, "Negro"!.... Ang inyo'ng mutsatso isulod sa
bilanggon tungud kaninyo....

Tungud sa duh ka pinggan'g nabuak, tungud sa liog sa mank, nahimo'ng
hawatn ang us ka tawo....







PAHABA....


Wal mabilanggo si Lucas. Ngano'ng mabilanggo nga dili man tinuod
nga nangawat? Pinggan ang nabuk, nanagbugno ang duh ka ir tungud
sa bukg sa liog sa mank, kawat na diay kan? Niadto'ng higayona
gidag sa katarungan ang butangbutang.

Arn makakan ug mabuhi ang tawo--kon kin kabus man gani--dil
angay'ng mohunong pagbuhat sa matag-adlaw. Ang kan-on sa kabs
hinamogn sa singt ug usahay bahogn sa luha. Busa si Lucas,
sa pagtuman niana'ng tulomanona, nagaantus sa tann'g midangat
kaniya. Kan ma ang kinabuhi: us ka pagpakigbugno nga waly
pagkatapus.

Ang nahitab kaniya sa baligyan sa turko, sa pagbaul niya sa yuta,
sa pagsulod niya sa tornahn ug sa pagpangagalon niya, ingo'g naka
patagm. Nangita'g lain'g opisyo, lain'g buhat nga kakuhaan sa
iya'ng pagkaon: misulod ug paginante sa trabajo sa us ka bag-o'ng
dalan nga gigahad. Daghan siy'g kauban, us ka amerikanhon ang
kapatas nila. Apan dinhi ug tingali hangtud sa Langit, kon ugaling
may trabajo man didto, ang mga kapatas malagmit mamaisog, kay kadto
lamang amerikanhon'g kapatas nila, ping ug pirot pa siy, maisog
kaayo, makusg manggadem ug mamatid.

Si Lucas, sa pagliky nga hipatirn ug hibalikasn sa amerikanhon,
nagabuhat kutob sa iya'ng maabut. Magabarina sa mga bat'ng lag-it
nga sudla'g dinamita ug buk-on. Kinsa'y magpalandung nga si Lucas,
us ka tawo nga sa panahon sa gubat halos gani dili motan-aw sa dagway
sa amerikanhon tungud sa kasilag, karn mahimo'ng higala niadto'ng
kapatas nga bulagaw'g mga mat, lab pa'ng maisog kay kang Kabng
ug Negro! Nahitab ugd nga ang amerikanhon nagbuhi ug dinamita,
midalagan sa pagkatapus ug duslit, apan nabulasot ang til nga to sa
us ka lungg ug wal makapadayon pagdalagan nga kon wala pa mabir ni
Lucas, mapigsat unta ang ulo kay hibundakan sa us ka daku'ng tipk
sa bat. Kutob niadto, segundo capataz na siy, ug gipabantay siy
sa mga tawo nga nanagbuhat.

Gani kadaghanan sa ato'ng mga igsoon mga ligy: mabaskog mamuhat,
manghuyad sa palakol, kon anaa ang amerikanhon; apan si Lucas na lamang
gani ang mahibiln, adyos palagol!... ang us molakt kay moinm, ang
us mokuot sa honsoy ug manabako, ang us mangalot sa wal y katl....

--Tinuod kam pagbuhat.--matud pa ni Lucas--Dili bika ang salap'ng
ginasuhol kanato. Salap sa Lungsod. Ug kit da ang mabulahan ni'ng
dalan nga ato'ng gibuhat.

Kadto'ng sultiha igo na kaayo nga hinungdan sa pagkasilag sa mga kauban
nya. Bisan asa pagahidunggan niya ang mga sulti'ng pasambingay batok
kaniya ug hangtud gayud nga may us ka tawo'ng supang, nagbitbit ug
wasay, miduol kaniya, miharang ug miign:

--Mabuhi ang tigpahaba!

Diriyot malimot si Lucas. Kasumbagn niadto'ng tawo, gani sa pagtan-aw
nga us da siy ug labut pa gihunahuna niya nga sayp ang gihunahuna
sa iya'ng mga kauban nga siy nagpahab, wal motingog, milakt ug
mibiya sa iya'ng katugdanan, mibiya niadto'ng buhata.







"GRUMETE"


Hibalon ta nga si Lucas natawo sa balangay sa Lutaw katuhoan ba
nga wal na gayud siy'y kaubanan kun kaila niana'ng balangaya?

Kutob sa 1898, pag-alsa sa Sugbo batok sa mga katsila, ma ang
paghibulg niya niana'ng balangaya. Ang ila'ng baly, ingn sa hisayran
ta na usb, nasunog; ang yuta'ng giugbokan gibaligya sa iya'ng iyan,
sa iyan nga misagp kaniya ug kang Marcos, sa pagkailo nila, ug ang
iya'ng iyan paty na. Ang ubn nila'ng mga kaubanan nanghilangyaw'g
lain'g dapt; ang ila'ng mga silingan nanghilalin usb [13]. Aduna'y
mga talirongan si Lucas nga igakita sa lain'g mga balangay, apan tann
puls na nanagsul-ob sa amerikana ug wal na makail kaniya, kaniya
nga wal'y lain'g sapt kon dili ang dansoy. Kinsa'y makighimamat
kang Lucas nga kini kabus kaayo? Kon kini, sa paggubat, nakasakude pa
sa Recoletos [14], tingali daghan ang makighigala, kay dato man unta.

Sa pagbiya niya sa "trabajo" sa dalan, ang amerikanhon, ang higa'a
niya'ng amerikanhon, naghatag ug us ka "recomendacin" nga bisan
mangilad nga pagkabuhat [15] nagapulos kang Lucas sa pag-atubang
niya sa Kapitn sa us ka bapor nga magapanaw sa Negros ug hiatlan
us'ng nakulanga'g "grumete". Gidawat siy sa Kapitn'g amerikanhon,
busa makita ta nga niadto'ng higayona sa nawng ni Lucas mimay-on'g
ang kalipay. Aduna na siy'y buhat nga kabuhian, buhat nga lain sa
hiagin niya, kah mabugat ug usahay aduna'y bald nga molubng sa
kinahiladman sa dagat; apan us ka katungdanan nga wal'y samok.

Migikan ang bapor. Songsongn. Mihurs ang habagat.

Nagakalay sa dunggoanan ug nagasugod pagkilingkiling. Siy wal
maanad niadto'ng mga panawa. Gidagat siy, gipanglipogngan ug
nahipaub sa "cubierta" sa bapor. Samtang ang hangin nagahurs,
ang bald nagapungasi, ang Kapitn, apu ni Iyo Sam, nagapagul sa
iya'ng kalake: kusg nga inum sa wisky, ug ang gisampotan ma ang
kahubg ug ang mga alaot nga "grumete" ma'y gidulaan: gipasak ang
tann sa puente, gipakulob sa salg ug gipakamangkamang sa hawanan'g
mapig-ot, iya'ng gikabay-an. Us da ka "grumete" ang wal didto, ma
ang bag-o, si Lucas. Kin'ng makalolooy nagalisd, gilabdan sa ulo,
dili gani makatindog ug naghabwa sa iya'ng tann'g kinaon. Apan wal'y
pasaylo: Ang Kapitn ma ang hari sa taas sa bapor: gipayayongan si
Lucas ug didto kay dili man makatukod sa mga til, arn kakabay-an,
gipatiran....

Sa pagkaugma, sa pag-idlak sa Adlaw, sa una'ng lungsod nga gidunggoan
niadto'ng bapora, gipakawas si Lucas, gibiyaan sa bapor.

Panalagsaon da'ng kaagiha kadto'ng kang Lucas. Hapit dili mahitab
sa us lamang ka tawo. Mahitab hinoon, malagmit mahitab sa alaot
nga mamomoo, apan us ka kagul-anan sa us da ka mamomoo: dili kay
us ka tawo alang sa daghan'g kagul-anan.

Apan may kinaiya si Lucas nga panalagsaon ug kay panalagsaon angay'ng
paninguhaon pagkasayud sa tann'g tawo: ma ang iya'ng kalig-on. Sa
tann'g kapaitan nga giagian niya, nakadungog ba kam nga miagulo si
Lucas, nga miagho ug midangoyngoy? Kah may pil ka tolo sa luha--luha,
dili sa katalaw, kon dili sa kalagot--nangahulog sa iya'ng aping,
apan wal siy malub.

Alang sa kabus, labw sa kusg sa bukton niya, kinahanglan ang kusg
ug kalig-on sa kabubut-on, ang kalig-on sa kasingkasing. Malubay gani
ang kasingkasing, tann wal na'y pagapuslan...

Tan-awon ta: Atua gibiyaan sa bapor, atua sa baybayon sa lungsod diin
wal siy, bisan us ka putl nga il....







................!


Kon ang ubn'g bahin sa kinabuhi ni Lucas, puls kapaitan, tingali
ang lab'ng mapat ma ang pagbiya kaniya sa bapor. Wal siy'y
il didto, wal'y salap'ng ikapalt ug ma kaon. Labut pa, dili ba
ma'y lab'ng makasamad sa kasingkasing, ang palabilabi, pagdaogdaog,
ingn sa gibuhat kaniya?

Si Lucas, kon mahuyang pa'g kasingkasing, aduna'y dapt nga
kapaingnan arn matapus ang iya'ng mga kasakit: ma ang dagat,
mosalom ug magiums. Apan wala: ma da'y magabuhat ni'ng butanga
kadto'ng mga talawn, ang mga wal managpanghibal kon unsa ang
kinabuhi. Ngano'ng ikaluya kan'ng mga hitaboa? Si Lucas da ba sa
Kalibutan ang nahitabon niana?

Wal mahunahuna ni Lucas ang paghikog. Us ka butng ang iya'ng gisaad
nga himoon: ma ang dili pagtalikd sa mga kalisdanan, ang pagdasdas
niini. Kon makalats, maayo; kon mapukan, unsaon man. Niadto'ng
dughan'g kag, diin nangagdal ang mga gusok, may us ka kasingkasing
malig-on... Us ka kasingkasing wal'y giliatn sa mga gars sa
kasakit, us ka kasingkasing nga nagatipig ug us ka butng nga sa
kaulahian ikatudlo niya sa iyan'ng mga kasama, arn sa pakiggubat
sa mga tawo nga tungud sa gugma sa bulawan, dili na mobati'g kalooy,
dili na makail sa bil sa singt ug kahago sa isigkatawo....

Nagalingkod siy sa us ka daku'ng bat sa tuly niadto'ng baybayon,
sumala sa giasoy na sa unahan. Giduol sa us ka tawo nga miingn:

--Uy, tagadiin ka?

Si Lucas wal motubg sa una'ng pangotana. Sa mga takna sa kagul-anan
pakaingnn ta nga tann'g isulti kanako puls pagbuglbugl.

--Buut ikaw'g salap?

Igoigo'ng pangotanaha, kinsa'y dili buut ug salap? Ang dato
gani nga dato, molongi man sa salapi nga ato'ng komoon, si Lucas
pa ang dili modawat niadto'ng gihagd kaniya? Si Lucas igo lamang
miyanghag. Gipakaingn niya kon gitunghaan siy ua us ka tawo nga
buut modungag sa mga kasubo'ng gibati.

--Buut ikaw?--giusb pagpangotana.

--Unsa ma'y buhaton?--misukna si Lucas.

--Moubn ikaw sa Hawaii. Tag 36 ka pisos ang imo'ng bulan.... Maayo'ng
pagkabutng, maayo'ng pagkaon, may sapt....

Sa Sugbo nakadungg na si Lucas kon hain ang Hawaii ug unsa
ang Kalbaryo nga giagin sa mga nanghiadto na; apan gidudhoan
siy'g lim ka pisos nga patinga, patinga nga makaluws sa iya'ng
kagutom. Nahibal siy lag nga kadto'ng nagmaymay kaniya ma'y us
ka tawo nga magabaligya'g tawo sa bil'ng lim ka pisos sa us ka
Compaa; apan kan'ng tann wal na niya mahunahuna, kon dili ma'y
iya'ng napalangdong hinoon nga sa Sugbo wal siy'y mapaabut....

--Hala, ubn sa Hawaii, maayo didto.--miusb pagsulti ang tawo.

--Ihar ang imo'ng patinga--matud pa ni Lucas--moubn ak. Dili tungud
kay nadag ak sa imo'ng sulti, kon dili kay buut gayud lamang ako'ng
moadto, kay buut ko'ng hikalimtan ang mga kagul ko dinhi.

Ug si Lucas mikuyog sa tawo....







MGA DAHON SA USA KA "CUADERNO"


Duh ka tuig ug tung ang nangagi kutob sa katapusan ta'ng pagkakit
kang Lucas didto sa baybayon sa us ka lungsod sa Negros Oriental. Duh
ka tuig, dili hamub'ng panahon: sulod niana'ng gidugayona, daghan'g
mga butng ang manghitab, daghan'g mga butng ang mangabalhin; ang
kauswagan hatas na kaayo'g lakang, ug, samtang kadaghanan magalakt
padulong sa unahan--ang patigayon, ang kinaadman, ugb.--ang mga
mamomoo anaa gihapon sa gitindogan niya, tingali lab na'ng pig-ot
sa panginabuhi, kay bisan tuod aduna'y diyotay'ng pagdugang sa
iya'ng suhol, and dugang dili makatumbas sa pagtubo sa mga bil sa
mga butng nga kinahanglanon niya, sama sa makaon; labut pa gayud,
samtang ang kauswagan nakakuha'g mga gimbuhaton nga hisapan sa mga
mamomoo--ingn, pananglit, sa mga tag-iya sa baroto nga dili na karn
makasapi tungud sa muelle; ingn pananglit sa mga carromatero nga
makasalap kanhi sa paghakot nganh sa Sugbo sa mga butng sa lain'g
lungsod, karn dili na, tungud sa tren--ang gidaghann sa mga mamomoo
midugang sa pil sa pil nga gidaghann tungud sa kamatay sa hayop,
sa init nga milarag sa mga tanm ug sa dagku'ng mga buhisan....

Duh ka tuig!... Tingali nangabalhin ang daghan'g butng; apan
ang kahimtang sa mga mamomoo ma gihapon: malagmit nga makadawat
sa balikas, pagtampalas ug patid sa mga tag-iya sa buhat kun sa
mga tinugyanan nila. Us ka pag-usb nga mabaskogon sa panglihok,
ipanunot sa katarungan, ma ang gikinahanglan, arn maluws ang mamomoo
ni'ng kahimtanga. Wal'y sapayn nga kin'ng bahina sa katawohan
magakakha-tuka sa iya'ng pinangitaan ug nga hangtud sa hangtud dili
makatipig ug daghan'g salapi, apan nga ilhon lamang ang pagkatawo niya,
ilhon ug paigoan pagbayad ang bil sa singt ug kakapoy niya....



Gialirongan sa iya'ng isigkamamomoo, si Lucas, lain na'g panagway ug
panglihok, lain na'g hunahuna, karn kay niadto'ng pagkakita ta kaniya,
duh na ka tuig ug tunga; lain na, midaku ang iyan'ng lawas, malig-on
ang mga bukton, maayo ang panapt ug nakadal na sa mga panglihok
nga hikat-onan niya sa mga lungsod nga iya'ng hiadton. Gialirongan
sa iya'ng mga isigmamomoo sa baly'ng katigoman nila, nagahinulti
nga gipatalinghugan sa tann. Pamation ta ang iya'ng mga pulong,
kah aduna'y mga pagtulon-an nga hikaplagan kanila nga mga daku'g
kapuslanan.


    Dili mahimo--makusg ang sulti ni Lucas--nga sa lain'g tawo, sa
    lai'g kahimtang kanato, ato'ng itugyan ang ato'ng kagawasan. Ang
    mga dato, ay ang mga dato!... nagakinahanglan pagdugang sa
    gidaghanon sa ila'ng salap, hapit gani dili na kit nila suholan,
    arn maila na lamang ang tann. Ang mga maalam, ay ang mga
    maalam!... nangalingw sa ila'ng kaalam: kaha manglaban kanato
    sa sulti, pinaagi sa baba, apan dili sa buhat.

    Sa ato'ng mga kamt ania da ang ato'ng kagawasan, ania da ang
    ato'ng kauswagan.

    Matud pa, nga tag-iya sa buhat ug mamomoo managkomboya sa
    patigayon: ang nahiuna ug ang naulah mobutng sa ila'ng puhonan:
    ang dato sa, iya'ng salap: ang mamomoo dili sa lan kon dili
    ang singt ug kahago niya. Managkomboya, apan pagkamingaw nga
    kahimtang ang sa mamomoo: ang kahago niya wal tumbasi sa puhonan
    sa dato. Kin wal mag isip kaniya ug kauban sa patigayon, wal
    gani maghunahuna nga kon wal pa'y kabus, siy dato ug salapian,
    kahutdan sa salapi ug maparot, hangtud nga dili na makabangon
    pagbalik, kay wal may mohinabang kaniya....

    Ania ang pagsabut k sa kahimtang sa tagiya sa buhat ug sa mamomoo:
    siy, us'g-us kanila, ma'y mga magpagatigayon. Ang tagiya sa
    buhat mobutng sa iya'ng puhonan, ang mamomoo sa iya'ng kahago ug
    singot: apn sa pagbahina'y na sa makapn, ang sa kabus diyotay
    da kaayo ug pahat.

    Lig-onon ta ang ato'ng katiguman, mag-unsa kit'ng tann ug
    pangitaon ta ang igo'ng bahin nato. Apan alang sa tagsatagsa,
    kinahanglan nga tumanon ta usb ang ato'ng katungdanan. Unsa'ng
    katungora ang ato'ng pangitaon kon wal kit magtuman sa
    katungdanan?

    Ak ubs nga igsoon ninyo, makalolooy nga higala ninyo, sa hataas
    nga dalan nga ako'ng ginalaktan, dalan'g mapat uyamot, nagatoo
    nga alang kanato, kinahanlang nga ato'ng tumanon kini'ng mosond:

    1. Tumanon, sa kinasingkasing pagtuman, ang ato'ng tagsatagsa ka
    katungdanan. Dili magligoyligoy sa buhat, kay kan ma'y us ka
    paglimbong ta sa ato'ng agalon kun tag-iya sa buhat. Buhaton ta
    ang ato'ng buhat sama sa ato'ng kaugalingon'n buhat.

    2. Wad-on ang kataspok. Ang mamomoo kinahanglan may kalagsik,
    dili mag-usik sa panahon sa pagligidligid sa baly. Aduna siy'y
    kaugalingon'g takna alang sa pagpahulay.

    3. Lig-onon ang lawas, galmon pag-ayo nga mahiliky sa sakt,
    ingn man ang iya'ng tiponbalay.

    4. Dili mag-usik sa pinangitaan sa mga kalingawan ug paliton nga
    dili kinahanglanon.

    5. Magbatn ug maayo'ng pamatasan. Manggintahuron ug dili
    mag-among-among sa buhat sa isigkatawo ug sa mga butng sa tag-iya
    sa buhat.

    6. Magsingkamot nga mamaayo ang pagsapt, arn katahan.

    7. Dili motugot nga pagdaogdaogon.

    8. Mahigugmaon sa iya'ng lungsod, manggitahuron sa balaod.

    9. Magisanduroton sa iya'ng mga kauban.

    10. Dili mangawat; dili mosugl.



Us ka mamomoo miingn:

--Matuod ang imo'ng pulong: ang dili mamomoo, dili motabang kanato. Kon
ugaling aduna ma'y makigsandurot, kan may gikinahanglan kanato;
kan aduna'y igsusugo kanato....

Ug si Lucas, arn sa pagpalan sa iya'ng sulti, nagtamd sa us ka
diyotay'ng cuaderno, naghisgot sa giagin niya:


    Duh na ka tuig karn ug tunga migikan ak dinhi padulong sa
    Hawaii. Uy! wal'y us kaninyo nga nakaagi sa dalan nga giagian
    ko, ug, dili ak buut nga mahiagi kam niadto: binakbakan sa
    mga tunk, puls apdo ang mga nainom ko.... Apan niana'ng malaay
    ug masulob-on'g dalan nga ako'ng nabaktas, buut ko nga inyo'ng
    hibalon ang us ka butng nga ako'ng gihugoyhugoy, arn inyo'ng
    gamiton ug daladalaon ug usb; ang us ka kasingkasing malig-on us
    ka hunahuna'ng andam sa pagdasdas sa tann'g kalisdanan, sa wal'y
    pagsibog.... Giagin ko ang tann'g kagulanan, tann'g kalainan
    sa pagdaogdaog ug wal gayud nako hinumdumi nga sa makaus mitulo
    ang ako'ng luha.... Oo, gtuloan ako'g luha, dili sa katalaw,
    kon dili, luha sa kapungot.... Us ka kasingkasing nga sama sa
    ako, puls gars, wal'y giliatn sa mga samd sa palabilabi,
    apan mabaskog ug dili malub bisan sa mga takna nga lab'ng
    makalilisang ma ang angay sa mamomoo.

    Unsa ang ako'ng mga giagin? Ay!... Wal'y makatoo. Pundokon
    kam'ng tann, isult ang tann ninyo'ng mga kagulanan, dili
    pa makatumbas sa ak. Apan dili ko buut nga hinumduman kadto,
    arn dili makatandg ang mga ulat sa kasingkasing... Sultihan ko
    hinoon kam sa giagian ko, gaws sa Pilipinas ug hatagan ko kam'g
    "idea" kon unsa ang paglihok didto sa mga mamomoo.

    Hibalon na ninyo nga hangtud karn ug lab na gani hinoon karn,
    nagapadayon ang pagpangita'g mga mamomoo'ng pilipinhon nga dad-on
    sa Hawaii. Mangotana kah kam kon unsa kini'ng dapita. Magaasoy
    ak: Sama sa Pilipinas, daghan'g mga pulo ug sakop sa Estados
    Unidos. Ang mga molopyo maingon-ingon kanato'g panit. Niana'ng
    mga puloa, ang "Hawaiian Sugar Planters' Association", us ka
    kapunongan sa patigayon'g amerikanhon, aduna'y nga dagku'ng
    hacienda. Niana'ng mga hacienda, may mga haponanon, katsila,
    rusyanhon ug insik, apan ambut kon ngano, karn buut sa Compaia
    nga pulos pilipinhon ang tann'g mamomoo nila, tingali tungud sa
    pagkadili ta hingayo'g dagku'ng suhol, dili mobagolbol ug hatas
    ug pailob. Labut pa gayud, gituhoan ko nga ang tuyo sa Compaia,
    sanglit amerikanhon, ma ang paghimo'g yuta'ng amerikanhon sa
    Hawaii, sa ato pa: daghanon kaayo ang mga pilipinhon didto ubs
    sa ila'ng pagbuut, arn sil mamalig-on ug katumbasan nila ang
    kusg sa mga tumitindok, simbako managpakakab-ot sa kaugalignan,
    kay ang mga hawaynon, sama kanato'ng mga pilipinhon nanagtinguha
    usb sa pagbulg sa Estados Unidos.

    Daghan, daghan ang mga mamomoo'ng pilipinhon, nga nangadal didto;
    apan daghan ug daghan na usb ang mga wal didto: nangamatay,
    nagalagiw ug namauli nganhi.

    Ania ang ato'ng agin: Gikan dinhi dad-on sa Manila. Ibalhi'g
    lain'g vapor padulong sa Hongkong, sa Hongkong ibalhi'g lain
    nga magadal na ngadto sa Hawaii, apan malagmit mohapt sa
    Hapn. Hiatlan gani nga panahon sa tugnaw ang ato'ng iadto ngadto,
    makalilisang ang panaw, makalilisang uyamot. Ang tugnaw gikan
    sa Hongkong hangtud sa dagat sa Pasipiko, makalilisang.... Unya
    ihatod git'g hacienda nga butangn kanato, diin magatanom,
    magahinlo, mamutl, hangtud makaintos sa tub. Katloan ug unom
    lag ka pisos ang ato'ng suhol bulanbulan, sa salap nato, kon
    makabuhat kit adlaw'ng tann; apan hunahunaon ta baya nga ang
    katlon ug unm ka pisos nato, napulo'g wal da didto: tann
    doble, dollar ugod.... Mahl ang pagkaon, anha pa kit pugsa
    pagpapalt sa almacen sa Compaia nga lab'ng mahl ug baligya,
    ug.... uy!... ang mga kapatas nga amerikanhon ug dili amerikanhon:
    mga tampalasan kanato....

    Didto halay na sa ato, bisan wal kit'y tiponbaly dinhi nga
    gikawilihan, mamingaw kaayo. Ang ato'ng kasingkasing kanunay'ng
    magsub sa kahidlaw sa ato'ng lungsod, sa dapt din kit
    matawo, sa dapt nga gimat-an ta'g mahayag. Wal'y makalingaw
    sa plantation; dili kam mangadto sa lungsod. Wal'y balita nga
    madawat didto. Ang amo'ng mga sult nga puls panghayhay nga
    amo'ng ihatag sa mga kapats, arn ipadal sa Pilipinas, dili
    ihulog sa correo.

    Simbak kon masakt kit, anha ang lab'ng kagul. Tambalan, oo
    tambalan; apan unya kon maayoayo na, papahawaon na sa Hospital,
    ug tungud sa kaluya dili pa makabuhat, unsa'y taks makaon?

    Us ka udto nangundang kami sa buhat, arn sa pagpaniudto. Magutom,
    makapoy. Ak nagapuk-ong, mipahulay ug maksdiyt. Us ka
    amerikanhon'g kapats, tiaw kon niya, milipt sa ako'ng luy ug
    gilabtikan ang ako'ng dalonggan'g-wal. Nan, kay hikugangn ug
    gisakitn ak, dih man sa ako'ng atubangan ing us ka buls
    nga tub, ako siy'ng gihapsan. Ang kapats nangisog, bunt
    mobunal kanako; apan nahadlok midul kay migamit ako'g lan'g
    buls nga malig-on, ug ang gihimo ma ang pagsumbong sa amo'ng
    punoan nga ak nagligoyligoy kon ug misukol. Dayg na lamang:
    pilipinhon ak ug amerikanhon ang nagsumbong batok kanako, wal
    ak'y pakadag-an. Gipapahawa ak sa plantation, ab kah kon adto
    na sa gaws, tungud kay wal'y salap, mamaty na lamang.

    Palad ko nga sa paghigul sa plantation nahidunggo ang us ka
    amerikanhon'g bapor nga nagapadulong sa California, Estados Unidos,
    ug sa ma'ng bapor may mga pilipinhon'g grumete, nga ak'ng
    gikapangamhan sa pagsul ti sa ila'ng Kapitn nga pasakyon ak,
    sama sa us ka grumete, wal'y suhol. Tuod man: gitugotan ak ug
    nadal sa California. Ni'ng dapita, ang pagpamoo alang kanato'ng
    pilipinhon, malisd. Daghan ang mga mamomoo'ng amerikanhon,
    daghan ang mga haponanon ug daghan ang mga insik. Aduna'y us
    ka pangita nga kasudlan ta: ma ang pagpamutl ug panggabs sa
    kahoy; apan adto kit sa kabukiran, sa kalasangn, nga sa panahon
    sa tugnaw, ingn kanato'ng wal maanad sa kabugnaw, tingali
    mangagng lamang. Mikaws ak ni'ng lungsora ug nakakaplag ako'g
    kabuhian. Hiatlan nga ang Kagubut sa China natapus ug ang mga
    insik nasigpatupi. Ak, kay maalam motupi, nakakat-on sa Hawaii,
    daghan ang napaalt kanako.

    --Apan kit ugod, makatilw na gani'g langyaw, ingn ma'g magagilk
    ang ato'ng mga til. Buut ako'ng mopauli nganhi; apan dili paigo
    ang diyotay'ng salap nga ibayad sa bapor. Ug kay may us man
    ka bapor nga migikan padulong sa Alaska, arn sa pagpangisda,
    miubn ak. Sa Alaska makalilisang ang isda: kan'ng mga salmn
    ug ubn pa nga isuld sa lata nga makita ta dinhi, didto kan
    gikan. Ang mahisuhol kanato, igo unta; apan ang tugnaw usb
    hapit makamaty, ma nga mikawas ak didto ug misaky sa Tren
    (kay may diyotay na man ako'ng salap'ng natigom) gikan sa Alaska
    padulong sa us ka lungsod sa baybayon sa Kanad, sa dagat na sa
    Atlantiko; unya mitabk ak sa Londres diin hapit na mahurt ang
    ako'ng diyotay'ng kuwarta, bisan giunsa ko na lama'g daginot. Sa
    Londres, kit'ng mga pilipinhon malisod nga makakit'g buhat:
    kapn sa milyon ang mamomoo nga anaa sa mga pbrika, anaa sa
    baybayon ug tann nanaghiusa. Hiatlan ak sa ila'ng pag-aklas ug
    makapanglibawot sa balhibo nga tan-awon ang gidaghann sa mga
    tawo nga managbaragbarag sa kadalanan. Niadto'ng pag-aklasa,
    kay bun-ogon man sa mga momomoo ang mga kauban nila'ng mamomoo
    nga mobalik sa buhat, ak nakasulod nga "grumete" sa us ka bapor
    nga magapanaw gikan sa Londres nganha sa Hongkong. Sa pag-abut
    ko sa Hongkong, mikawas ak dayon ug nangita na usb ako'g bapor
    nga kasakyan, "grumete" gihapon nga wal'y suhol, padulong nganhi.

    Nahiabut ak nganhi, wal'y bisan us ka diyt nga nadal.

    Karn iingn ko kaninyo nga ang paglangyaw sa lain'g lungsod,
    gaws sa Pilipinas, dili katiawtiawan. Maayo lamang kon ipaagi
    sa lingawlingaw, lingawlingaw nga andam ang pag-antos sa mga
    kalisdanan. Didto, kinsa'y malooy kanato sa panahon nga wal'y
    bisan us ka hungt sa kan-on nga ato'ng ikasulod sa tiyn? Ang mga
    mamomoo didto, sil da ang nanagtinabangay. Unsay labut nila kon
    aduna'y pilipinhon nga mahimuntog sa dalan ug mamaty sa kagutom!

    Dinhi, bisan mapig-ot hinoon usb, igo na kit'ng mabuhi sa
    pagpamoo. Dili kit buut mamoo? Aduna'y dapt nga kapaingnan,
    ang Mindanaw, yuta'ng tabonk ug malabo'g mga tanm. Ngano'ng
    manglangyaw pa kit? Kula'ng kit sa tawo, kuhaan na hinoon nato
    ang gidaghanon ta?


Natapus ang pakigsulti ni Lucas sa taliwala sa mga pagsiyagit sa
kalipay sa mga nanag-alirong kaniya....







AMAHAN, INAHAN UG ANAK....


Pangulo sa mga pakyaw si Lucas. Wal siy'y kaugalingon'g buhat. Sa
adlaw nga aduna'y mangayo kaniya'g mamomoo, ma'y itigom niya sa iya'ng
mga sakop. Ang mga tawo manag-ilog sa pag-ubn sa iya'ng pakyaw, kay
labut pa nga igoon niya pagbayad ang kahago sa mga tawo, ang iya'ng
pagdal niini maayo kaayo: sama sa igsoon sa us ka igsoon.

Us ka hapon nga nagbantay siy sa mga nanaghakot sa bugs, us ka
babaye'ng nagkaguhayguhay ang sinina, nagbitbit ug nigo, kuyog ang
us ka bata'ng lalake nga may lim kun unm ka tuig ang panuigon,
namunt sa mga bugs nga nangatagak sa yuta. Ambut, batasan ba gayud
niya kun arn ba sa pagpagarbo sa daghan'g tawo, us ka insik nga
diyotay, nga nagbantay usb sa paghakot sa bugs, miduol sa babaye
ug kin gibinabuy'g kasaba sa iya'ng binisay'ng nagakayamukat:

--Ngano mont ka? Unsa id ka? Hala, pahawa. Dili gani, palakp
ka pods.

Miyanghag ang babaye. Gipunt niya kadto'ng bugs, kay iya'ng ag-agan
sa yuta ug lung-agon. Wal motingog:

--Pods!--misiyagit ang insik--Pods!

Sa pagduol sa pols, ipadal sa insik sa munisipyo ang babaye, kay
kon namuslot sa mga sako sa bugs....

Kay dih man sa duol si Lucas, nakakit ug nakadungg sa tann'g
nahitabo, misagbat sa sulti:

--Dili ka, insik, magbutangbutang sa imo'ng isigkatawo, bantog naman'g
pobre kan'ng babaye. Kan wal mangawat, namunt lamang sa tags.

Dili na mahimo ang insik nga diyotay: magapakadaku na kaayo. Kay
siy encargado sa amo, kay siy kadapig sa revolucin sa China, kay
siy higala sa Presidente, kay siy maantigo'ng moiningles, ug nga
kon dili gani dad-on sa pols ang babaye, ang pols pakuhaan niya
sa katungdanan.

--Pil ba'y bil niana'ng bugs nga yutaon nga anaa sa nigo, kay
ako'ng bayran?--nangotana si Lucas nga namul na ang nawng sa kasuko.

--Kan dili kabayran, bisan us ka milyon.

Lookon unta ni Lucas ang insik, gani naulng sa pols, ug kin nagsugo
nga pahilomon ang insik, kay kon dili, ma'y dad-on sa munisipyo,
ug si Lucas giabog sa lay.

Ingo'g gihilap ang kasingkasing ni Lucas sa kalooy niadto'ng duh ka
binuhat,--babaye ug us ka bata'ng lalake--nalooy uyamot sa kakabs
nila, ma, nga hadul sa dapt nga gikalalisan, iya'ng gitawg ug iya
unta'ng hataga'g kuwarta; apan kakugng! kadto'ng babaye dili lain,
ma si Mara, ang katipon niya didto sa Buhisan, ug kadto'ng bata,
ma ang ank nila....

Diy, ang giagin ni Lucas, ma usb kun maingon-ingon, ang giagian
niadto'ng alaot nga babaye.

Aduna gayu'y mangatawo alang da sa mga pag-antus. Panig-ingnan? Si
Lucas, si Mara, ang ank nila....







WALA'Y IGSOON....


Bulan sa Disiyembre sa 191....

Ang adlaw nagmay-ong lamang; ang dagat malinaw; ang hangin sa
kabuntagon mabugnaw; nagtutaligsik....

Apn ang kamamohoan, tungud sa struggle for life [16] wal makaalinggat
sa mamingaw'ng talan-awon sa kabuntagon. Say pa, nanagkaligo na sa
singt, lapoy na ang lawas.

Nagakagintan sa Sidlakn ang Adlaw, nagadugang ang kasamok sa
dunggoanan sa Sugbo. Ang muelle napuno sa mga dagku'ng bapor nga
nagaluwa'g nanagkalainlain'g butng: ang ubn gumigikn na, ubn ma
pa'y pagdunggo. Ug ang makalolooy'ng mamomoo, ubn wal'y tingog ug
ubn nanagsaloma.

Sa kalt lamang, ang mga nanaghaw-as ug bugs nga giluwan sa us ka
bapor, nangundang sa buhat: wal mamas-an, ug us ka tawo, si Lucas,
nasuko'g maayo, miharang sa us ka ingles nga naminghoy:

--Dili kam mobuhat, dili ko pabuhaton ang ako'ng mga sakop. Sabut
nato nga kam ang magpakaon sa mga tawo ug karn anh ninyo isukad
ang kan-on ug ang sud-an sa ila'ng mga kalo. Unsa, babuy ang mga
mamomoo? Us ka tawo karn'g buntag, wal'y sal, tungud lamang kay
hisaphiran ikaw, imo'ng gisagpa. Matarung kan'ng imo'ng buhat? Sulayi
ak pagsagpa, sulay....

Ang mga tawo ingo'g hipanghiyawan: nanagsinggit sa kalagot. Lain
ang mosiyagit nga padagmalan kadto'ng ingles, lain ang motiyabaw nga
ipahulog sa dagat; apan si Lucas mibalilikid sa mga mamomoo:

--Ayaw kam paghilabt; hilom kam.

Dili kapugngan ang mga tawo. Nanagsiyagit sa kalagot. Buut modasmag
sa ingles, kon wal pa ang mga pols nga nangabut ug nagaiway niadto
daghan'g mga lawas nga nanagdinut-anay.

--Dil na kam mobuhat--nadungg ang us ka tingog--mangayo kam nga
ang suhol namo ipaigo sa amo'ng kahago ug nga kam isipon na'ng tawo,
dili dagmalan, dili tampalasan, ug dili balikason ang amo'ng mga
ginikanan nga atua na sa lubnganan.

Nagakagiluyang na lamang. Ang ingles nahanaw ug si Lucas gipanag-alsa
sa mga tawo, giil nga ma'y pangulo sa aklas. Nasigdalagan padulong
sa ubn'g bapor, arn pagsugyot ug pagsabut sa ubn nga mangaklas.



Tunga sa takna kutob niadto'ng paghitabo, wal na'y tawo nga nagbuhat,
lakp sa mga bodega. Nanagbarag-barag na lamang sa dunggoanan, samtang
ang mga pols ug mga kostable nagabantay nga wal'y dagmalan ug wal'y
buluhatn'g among-amongan.

Sa us ka dapt, nahipadulong si Lucas, miduol sa us ka pundok sa
mga mamomoo nga gikapangasab-an sa us ka pilipinhon nga nagkanayn:

--Puls lamang kam binuang.... Unsa'y inyo'ng makuha niana'ng inyo
karn'g gihimo? Kit'ng mga bisaya, ang ato'ng binuang, sa lawas ta
pauli. Kam, kay kabs, magaantus. Inyohon na lamang ang tann'g kapn
sa patigayon sa dato? Labn kon wal na kam'y makaon, paopoy-opoy
kam'g pangayo'g pasaylo ug mamalik sa buhat. Ako pa kamo'ng mga sap,
gipanghampak ko na kam'ng tann.

Ang tubg niadto'ng kasabaa, ma ang dili maisip nga komo nga nagdungan
pagdapat sa lawas niadto'ng tawo.

Sa pag-abut ni Lucas, nahunong ang kagubut ug tann naniyagit:

--Mabuhi si Lucas!....

Kadto'ng tawo nga nabun-og dili si kinsa. Ma si Marcos, igsoon ni
Lucas, nga didto sa Leyte, dato na karn, midunggo niadto'ng buntaga,
nagadal'g daghan'g lanot, ug nangisog batok sa mga mamomoo nga
nangaklas sa paghaw-as sa lanot, kay nangayo nga dungagan ang suhol.

Si Lucas wal na makaila; si Marcos wal na usb kang Lucas. Ug sa
kapungt ni Marcos sa pagdagmal kaniya, si Lucas nga nahiduol ug
giiwayan sa mga mamomoo, giduol ug gisumbag, gani kay nakabantay,
nadakp ang bukton'g-to ni Marcos ug gilubag ni Lucas, busa si Marcos
mitiyabaw, namalikas ug dagku'ng balikas batok sa mga mamomoo....

Ang mga kostable nanghidagok. Si Lucas, kay ma'y hiabtan nga naglubag
sa bukton ni Marcos, ma ang gidakp, bisan daghan ang naningog nga
nanagng lamang si Lucas.



Ania na kit sa atubangan sa Piskal. Dir nagbarg si Lucas,
binantaya'g kostable, ug didto si Marcos, naglingkod, nagapangusmo,
milagm ang nawng ug nagapanghimaraot....

Nangotana ang Piskal, giatubng si Marcos:

--Ikaw, ginoo, kinsa'y ngalan mo?

--Marcos Rivera, kon aduna'y isugo,--mitubg si Marcos.

--Ha? Ak....--mituww si Lucas; apan gital-opan sa kostable'ng
nagbantay, ang iya'ng baba, nunot ang pag-ingn:

--Hilom, wal'y batasan! Ayaw pagsulti, kon dil ka pangotan-on.

--Ikaw,--miatubng ang Piskal kang Lucas--kinsa'y ngalan mo?

--Lucas Rivera, ginoo....

Pisak ug tann'g wal'y labut, nanghikugng: Rivera ang nagsumbong
ug Rivera ang gisumbong; apan si Marcos ing'g wal magtagd.

--Tagadin ka?--miusb pagsukna ang Piskal.

--Taga--dinhi man, taga Lutaw.

Ug si Marcos nahiulpot sa gilingkoran:

--Ha? Ikaw diy? Siy ak'ng igsoon;--mihana si Marcos
pagtindog--apan wal ak'y igsoon'g buang....

--Buang! Ak buang?--mitingog si Lucas.

--Oo, buang!--gisinggit ni Marcos ang iya'ng tingog.

Wal na motubg si Lucas. Mga dagku'ng tol sa luha nanaligdig sa
iya'ng mga mat, miduko ug natag-as ang pangginhawa. Ang iya'ng
kasingkasing ingo'g gilagbasan niadto'ng mga pulonga, samtang si
Marcos nagapadayon pagpangyamyam:

--Wal ako'y igsoon'g nagaubn-ubn sa mga mamomoo niana'ng ila'ng
mga binuang...



Binuang! Ma kan ingalan sa mga dato sa buhat sa kabus nga mangita
sa katungud ug sa katarungan. Wal'y igsoon! Oo, wal'y igsoon'g
kabs ang dato... Wal'y igsoon! Makapaubos sa iya'ng kahimtang,
makabulng sa dungog niya.... Ang kubal sa kamt sa kabus, malaw-ay
nga tan-awon sa mga mat sa adunahan....

Ug ikaw, kabus nga mamomoo, ngano man usb nga manglugos ka sa
panigsoon sa dato? Buhata ang ipabuhat niya, tumana ang iyang sugo
ug pauli sa imo'ng payg sa takna sa pahulay....


            Ang tawo'ng wal'y sap,
            recibido lamang ug estimado,
            kon aduna kaniya'y isugo....



                               KATAPUSAN







AWIT SA MAMOMOO [17]


    Kam ma ang mamomoo,
      Sa mga manggugubut kaliwat:
      Gihigugma namo ang tann'g tawo
      Nga sa kagawsan wal magsupak.

    Kam ma'y mga ank sa buhat,
      Nga sa amo'ng singt nabuhi;
      Gikasilagan namo ang pangawat
      Hangtud ang panimbong gani.

    Kam ang mahigugmaon sa buhat,
      Arn sa banay aduna'y ikabuhi.
      Madag namo bisan mabug-at
      Kon ma'y mag-agda ang salapi.

    Gitamay namo ang kataspok
      Ug gimanggad namo ang kakugi,
      Sa adlaw'ng tann kam nagalihok,
      Ma da'y ipahuly namo sa gabii.

    Apan bisan kam mga kabs,
      Dili namo tagdon ang mda kalisd:
      Hangtud kinabuhi amo'ng itapus
      Kon kinahanglanon sa amo'ng lungsod.

    Ania kam, Oh, inahn namo'ng Yuta,
      Nanagbuhat ug nanag-awit
      Adlaw, mga Bitoon sa imo'ng bandila,
      Ma'y nag-iwag kanamo gikan sa langit.

    Kam ma ang mga mamomoo
      Nga sa mga manggugubut kaliwat,
      Higala namo ang tann'g tawo
      Nga sa kusg dili mangawat.

                                Fernando BUYSER.







MGA PAHIBALO


[1] Lutaw ma ang ngalan sa balangay nga kanhi gikapundokan sa
daghan'g dagku'ng baly nga gisunog sa mga katsila, arn manibog ang
mga manggugubut ug wal'y kabilinggan ang pagkawas sa mga sundalo.

[2] Ni'ng dapita daghan ang gipamaril, kadaghan wal'y mga sal,
kon dili gipanimaslan lamang sa mga katsila.

[3] Ang mga katsila nanagdal'g mga moros nga gipaaway sa mga
manggugubut sa Sugbo.

[4] Mantalaan'g sugboanon pinangulohan ni G. Filemn Sotto.

[5] Sa panahon sa gubat aduna'y "censor" ang gobyerno sa mga mantalaan
ug kadto'ng dili hiangayn sa "censor," dili ipabutng ug arn dili
malangan, ang himoon sa mga tag-iya sa mga mantalaan ma ang pagkulob
sa "molde."

[6] Ang mga manggugubut mamihag ug amerikanhon, polis ug mga kadapig
sa amerikanhon.

[7] "Pase" ma ang us ka diyotay'ng papel nga magatugot pagduaw
ug binilango.

[8] Punoan sa mga amerikanhon sa panahon sa gubat.

[9] Dolar kon "dollar", salapi'ng amerikanhon nga doble'g bil sa ato.

[10] Kanhi ang Presidente ma'y magahusay sa mga "infraccion" sa mga
"ordenanza".

[11] Us ka pulahan nga miampo miingn: "Kam wal magbatok
sa gobyerno, apn nakigbatok sa mga sulogon niya. Kinsa'y dili
makasukol kanlia nga ang amo'ng mga abt, mga hayop, panguhaon,
ang mga baly pununogon ug ang mga babaye pasipad-an?"

[12] Ma kini'ng mga pulonga ang isulti sa us ka lawo nga dili
buut mobayad.

[13] Lutaw ma'y us ka balangay nga karn ang tann'g mga yuta hapit
anaa sa kamot sa mga lumalangyaw.

[14] Sa panahon sa gubat aduna'y nanagpakasakeyo sa Kombento sa mga
prayle'ng "recoleto".

[15] Daghan'g mga amerikanhon nga dili maayo'ng manult sa ila'ng
kaugalingon'g sinulatn.

[16] Pakigbugno sa panginabuhi.

[17] Pinahinungud sa tag-iya sa WAL'Y IGSOON....






End of Project Gutenberg's Wala'y Igsoon, by Juan Villagonzalo Irles

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WALA'Y IGSOON ***

***** This file should be named 47869-8.txt or 47869-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/4/7/8/6/47869/

Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
Gutenberg


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License available with this file or online at
  www.gutenberg.org/license.


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation information page at www.gutenberg.org


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at 809
North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887.  Email
contact links and up to date contact information can be found at the
Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit www.gutenberg.org/donate

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit:  www.gutenberg.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For forty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

