  Linux-Esperanto-HOWTO
  Kelkaj helpindikoj por uzi Esperanton sub Linukso
  Kompilita de Wolfram Diestel (diestel@rzaix340.rz.uni-
  leipzig.de) helpita de aliaj.
  v1.11, June 1998
  ____________________________________________________________

  Table of Contents


  1. Antauxvortoj kaj dankoj

  2. Kodoj kaj Esperantaj Tiparoj

  3. Metamail

  4. X-fenestra sistemo

     4.1 Tiparoj
     4.2 Tajpi E-signojn

  5. Netscape Communicator

  6. Xterm

  7. Redakti per Vi (Elvis, Vim)

  8. Redakti per Emakso (Emacs)

     8.1 Emakso 19.34
        8.1.1 Vidi E-signojn
        8.1.2 Tajpi
     8.2 Emakso 20.* kaj MULE

  9. Retposxto per Xfmail

  10. Diskutgrupoj per Knews

  11. TeX / LaTeX

  12. Esperanto-subteno en internaciigitaj programoj

  13. Esperanto-signoj en HTML-tekstoj

  14. Koderoj

     14.1 koderoj deksesume
     14.2 koderoj dekume
     14.3 koderoj okume


  ______________________________________________________________________

  1.  Antauxvortoj kaj dankoj

  Cxar tiu cxi teksto estas verkita per linuxdoc-sgml, gxi ne povas uzi
  Esperantajn signojn.

  La avantagxo estas, ke la teksto aperas en la HOWTO-kolekto (anstataux
  en la mini-HOWTO-kolekto) kaj estas havebla en pluraj formoj (teksto,
  TTT-teksto, Postskript-teksto, k.a.)

  La malavantagxo estas, ke mi devas kodi la esperantajn signojn per la
  x-maniero kaj el tio povus estigxi miskomprenoj cxe la
  konfigurajxoekzemploj Nu, mi provas rimarkigi tion cxe la koncernitaj
  lokoj.
  Solvojn kaj gravajn informojn donis: Eduard Werner (Emakso 19.34,
  TeX), Marko Rauhamaa (xmodmap, TeX, mailcap), Edmund Grimley Evans
  (TeX), Lee Sau Dan (setfont, Emakso 20, MULE, TeX) kaj Richard Hable
  (Vi, Xfmail, Knews).  Dankon al ili kaj cxiuj aliaj, kiuj helpis
  kompili tiun cxi dosieron.


  2.  Kodoj kaj Esperantaj Tiparoj

  Ekzistas tri internaciaj normoj por signokodoj, kiuj enhavas la
  esperantajn signojn, la du kutime uzataj estas ISO-8859-3 (Latin-3)
  kaj Unikodo (Unicode).  La unua normo estas por 8-bitaj signoj kaj la
  dua por 16-bitaj. Por povi transporti unikodajxojn tra 8bitaj kaj
  7bitaj medioj ekzistas la kodoj UTF-8 kaj UTF-7.


  Cxar Unikodo samtempe difinas koderojn por la signoj de cxiuj
  mondlingvoj, gxi ricevas pli kaj pli da subteno de
  programarproduktantoj.  Tamen en Linukso Unikodo ankoraux estas tre
  malmulte subtenata. Aparte la sistemo mem pli malpli bazigxas sur
  8-bitaj kodoj. Pro tio en Linukso oni momente uzas kutime la normon
  ISO-8859-3.

  Ampleksajn informojn pri la unuopaj kodoj kun E-signoj en internaciaj
  normoj kaj en specialaj programoj, vi trovas cxe Edmundo
  <http://www.cl.cam.ac.uk/users/etg10/esperanto-kodoj.html>.

  Latin-3-tiparojn por la teksta modo vi trovas sub la nomoj
  /usr/lib/kbd/consolefonts/iso03.f??  Por aktivigi unu el ili tajpu
  ekzemple:


         setfont iso03.f16




  Foje vi bezonas la eblecon konverti esperantajn tekstojn de UTF-8 al
  Latin-3. Por tio vi povas uzi la sekvan Perl-programeton.


         #!/usr/bin/perl
         while (<>) {
           s/\304\210/\306/g;
           s/\304\211/\346/g;
           s/\304\234/\330/g;
           s/\304\235/\370/g;
           s/\304\244/\246/g;
           s/\304\245/\266/g;
           s/\304\264/\254/g;
           s/\304\265/\274/g;
           s/\305\234/\336/g;
           s/\305\235/\376/g;
           s/\305\254/\335/g;
           s/\305\255/\375/g;
           print;
         };




  Por konverti en la alian direkton, intersxangxu la du kolumnojn inter
  /../../.



  3.  Metamail

  La programeto Metamail estas uzata de aliaj programoj, aparte
  retposxtaj kaj diskutgrupaj legiloj, se ili ne scias trakti iun MIME-
  tipon. En la dosiero /etc/mailcap trovigxas informoj, kiel montri
  tiajn MIME-tipojn. Por povi legi tekstojn koditajn laux UTF-8, ni
  aldonos la sekvajn du liniojn al la dosiero /etc/mailcap:


         text/plain; /plena/pado/al/utf8-l3 %s; \
         test=test "`echo %{charset} | tr '[A-Z]' '[a-z]'`" = utf-8;\
         copiousoutput
         text/utf8; /plena/pado/al/utf8-l3 %s; copiousoutput




  La duan ni aldonis, cxar kelkaj programoj provas mem trakti mesagxojn
  en la formo text/plain, ecx se ili ne havas tauxgan tiparon por gxi,
  ekzemple cxe Content-Type: text/plain; charset="utf-8".


  4.  X-fenestra sistemo

  4.1.  Tiparoj

  Por trovi Latin-3-tiparojn kaj rilatajn informojn por la X-fenestra
  sistemo vi rigardu en la Virtuala Esperanto-Biblioteko - sub la
  rubriko "Komputadaj fakoj".

  Cxe la tiparoj vi trovas indikojn kiel instali ilin.  Per:


         xlsfonts -fn *iso8859-3




  vi povas kontroli cxu la tiparoj (sukcese) estas instalitaj en via
  sistemo. La proporciaj adobe-tiparoj bone tauxgas por vidado en
  Communicator, Knews, Xfmail...).  Por Xterm kaj la Vi-variantoj vi uzu
  la tiparojn de Alain Fagot.


  4.2.  Tajpi E-signojn

  La X-fenestro-sistemo permesas difini reagojn al klavpremoj de la
  "kompona klavo" (plej ofte tiu estas difinita kiel AltGr) plus alia
  klavo.

  Ekzemple sur germana klavaro AltGr+q donas la signon '@'

  Per la programo xmodmap oni povas difini, ke


         AltGr+c -> cx
         AltGr+Shift+c -> Cx
         ...




  Por tio metu en vian uzanto-dosierujon dosieron ~/.Xmodmap. (Ofte gxi
  jam estas tie kaj vi nur bezonas modifi gxin.)  Kaj aldonu la sekvajn
  liniojn:

    keycode  54 = C NoSymbol AE
    keycode  42 = G NoSymbol Ooblique
    keycode  43 = H NoSymbol paragraph brokenbar
    keycode  44 = J NoSymbol onequarter notsign
    keycode  39 = S NoSymbol Thorn
    keycode  30 = U NoSymbol Yacute




  Ne cxiuj programoj gxuste traktas tion. Alia ebleco (vi povas uzi
  ambaux variantojn samtempe) do estas, meti la 12 esperantoliterojn sur
  la 12 funkcio-klavojn:


         keysym F1 = F1 ae
         keysym F2 = F2 AE
         keysym F3 = F3 oslash
         keysym F4 = F4 Ooblique
         keysym F5 = F5 paragraph
         keysym F6 = F6 brokenbar
         keysym F7 = F7 onequarter
         keysym F8 = F8 notsign
         keysym F9 = F9 thorn
         keysym F10 = F10 Thorn
         keysym F11 = F11 yacute
         keysym F12 = F12 Yacute




  Certigu, ke dum la starto de la X-fenestro-sistemo lancxigxas la
  ordono xmodmap ~/.Xmodmap. Normale en /usr/X11R6/lib/X11/xinit/xinitrc
  jam trovigxas linioj kiel


         usermodmap=$HOME/.Xmodmap
         if [ -f $usermodmap ]; then
           xmodmap $usermodmap
         fi





  5.  Netscape Communicator

  Ofta bezono de Esperanto-tiparoj estigxas dum la legado de interretaj
  pagxoj kaj diskutgrupaj artikoloj.  Netscape Communicator ja permesas
  difini kaj uzi multajn diversajn kodojn por rigardi diverslingvajn
  dokumentojn, sed bedauxrinde gxi ne rekte subtenas Latin-3-kodon.
  Anstatauxe vi povas uzi la kodon "User-defined". Por tio elektu en la
  menuo "Edit Preferences", iru al la dialogo "Appearance Fonts", elektu
  tie la kodon "User-defined" kaj alordigu konvenajn Latin-3-tiparojn.

  Nun vi povas elekti en la menuo "View Encoding User-Defined" por legi
  dokumenton koditan laux normo Latin-3.

  Bedauxrinde vi ne povas legi la esperantajn literojn en unikodaj
  tekstoj. Unikodaj tekstoj estas aperigitaj tiel, ke la signoj estas
  prenitaj el konvenaj 8-bitaj tiparoj.  Tiel vi bone povas legi
  cirilajn, grekajn ecx cxinajn literojn, sed pro la nesuficxa subteno
  de Latin-3 anstataux supersignaj literoj vi vidas nur demandsignon :-(

  Cetere mi rimarkis eraron en Netscape Communicator 4.0x Se oni legas
  diskutgrupon, oni komence ne vidas Esperanto-signojn, kvankam kiel
  kutima kodo estas elektita "User-Defined". Sed post elekto de iu alia
  kodo kaj posta reelekto de la kodo "User-Defined" vi vidas la e-ajn
  signojn.


  6.  Xterm

  Por vidi esperantajn signojn en Xterm, vi povas meti la sekvan linion
  en la dosieron ~/.Xresources:


         xterm*font: <tiparnomo>




  Kiel <tiparnomo>n donu iun konvenan Latin-3-tiparon.  (t.e. unu el la
  nomoj ricevitaj per xlsfonts -fn *iso8859-3).

  Aux voku Xterm rekte tiel:


         xterm -fn <tiparnomo>




  Tio funkcias ankaux en kelkaj aliaj programoj, ekz. en Emakso.  Se vi
  ofte bezonas jen vian nacian jen Latin-3an kodon, estas rekomendinde
  difini alinomon en .bashrc:


         alias eterm='xterm -fn fixed-l3' # simile por aliaj programoj





  7.  Redakti per Vi (Elvis, Vim)

  Kun la Vi-variantoj Vim kaj Elvis en la aktualaj versioj vi povas
  senprobleme uzi la samajn latin-3-tiparojn kiel kun Xterm.

  Se vi lancxas ilin en propra fenestro, uzu la elekton -fn <tiparnomo>:



         elvis -fn fixed-l3
         vim -g -fn fixed-l3




  Por tajpi esperantajn signojn, vi povas aux uzi la metodon laux la 3a
  cxapitro aux uzi la sekvajn difinojn:











    digraph G^ X
    digraph g^ x
    digraph H^ &
    digraph h^ 6
    digraph J^ ,
    digraph j^ <
    digraph C^ F
    digraph c^ f
    digraph S^ ^
    digraph s^ ~
    digraph U^ ]
    digraph u^ }
    set digraph




  Metu tiujn difinojn en dosieron, ekz. ~/.elvis.lat3 kaj lancxu:



         elvis -fn fixed-l3 +source~/.elvis.lat3




  Nun vi povas tajpi ekz. la literon gx per la klavoj ^Kg^ (Ctrl-k g ^)
  aux ^, retropasxo, g.

  Vim <http://www.math.fu-berlin.de/~guckes/vim/> kaj Elvis
  <ftp://ftp.cs.pdx.edu/pub/elvis/README.html> vi trovas jen ankaux en
  Interreto.


  8.  Redakti per Emakso (Emacs)



  8.1.  Emakso 19.34

  8.1.1.  Vidi E-signojn

  Por vidi E-signojn en Emakso, vi devas certigi, ke Emakso uzas
  Latin-3-tiparon. Tion vi povas atingi per aldono de la sekva linio en
  la dosiero ~/.Xdefaults:


         Emacs.font: <tiparnomo>




  Kiel <tiparnomo>n indiku iun konvenan Latin-3-tiparon.

  Same kiel cxe Xterm kaj kelkaj aliaj programoj funkcias:


         emacs -fn <tiparnomo>








  8.1.2.  Tajpi

  Se vi uzas Emakson sub X-fenestroj vi per la solvo realigita sub
  cxapitro 3 bone povas tajpi.  Sed ekzistas alia alternativo, la modo
  "iso-accents-mode".  Por instrui al tiu modo la lingvon Esperanto,
  aldonu tauxgajn difinojn en la dosiero iso-acc.el.


         ("esperanto"
          (?^ (?C . ?\306) (?G . ?\330) (?H . ?\246) (?J . ?\254)
               (?S . ?\336) (?U . ?\335) (?c . ?\346) (?g . ?\370)
               (?h . ?\266) (?j . ?\274) (?s . ?\376) (?u . ?\375))
          (?' (?C . ?\306) (?G . ?\330) (?H . ?\246) (?J . ?\254)
               (?S . ?\336) (?U . ?\335) (?c . ?\346) (?g . ?\370)
               (?h . ?\266) (?j . ?\274) (?s . ?\376) (?u . ?\375))
         )




  La sintakson divenu de la jam enhavitaj lingvoj, gxi iom varias en la
  diversaj Emaks-versioj. La supra ekzemplo difinas la esperantosignojn
  por la kombinoj ^+<litero> kaj '+<litero>.  Poste kompilu la dosieron
  al iso-acc.elc. Ekde nun vi povas aktivigi viajn tajperojn per la
  komandoj:


         M-x iso-accents-mode
         M-x iso-accents-customize
           language: Esperanto




  Atentu, ke se '^' cxe vi estas senpasxa klavo (t.e. gxi aperas nur
  post premo de '^' kaj alia klavo), vi ne povas uzi gxin en tiu Emaks-
  modo, anstatauxe uzu alian signon, ekz. '+c por tajpi cx. Kelkaj ecx
  tajpas c+x por cx.

  Por pli facile atingi tiun tajpmodon, metu la sekvajn liniojn en la
  dosieron ~/.emacs:


         (defun esperanto-mode ()
           (interactive)
           (iso-accents-mode)
           (iso-accents-customize "esperanto")
         )
         (global-set-key "\C-ce" 'esperanto-mode)




  Poste per premo de C-c e (t.e. Ctrl+c e) vi trovigxas en Esperanto-
  modo. Estus avantagxe, difini ankaux tian klavmallongigon por reatingi
  normalan modon.


  8.2.  Emakso 20.* kaj MULE

  notoj: Pri tiuj Emakso-variantoj Lee Sau Dan donis la sekvajn
  indikojn:

  Emakso 20.* kaj MULE normale povas trovi la tauxgajn tiparojn, se ili
  jam estas instalitaj en la X-servilo aux tiparserviloj.

  Emakso 20.* povas montri latin-3-literojn se vi uzas gxin sur teksta
  ekrano kun aktivigita latin-3-a tiparo.  Informu Emakson pri tio per
  la  klavpremoj:


         C-x C-m t iso-8859-3 RET





  Por tajpado de Esperantosignoj, klavu:


         C-u C-\ esperanto-postfix




  aux:


         C-u C-\ esperanto-prefix





  Utilas ankaux


         M-x set-language-environment latin-3 RET





  aux se vi ofte bezonas tion, metu en .emacs:



         (set-language-environment "latin-3")
         (setq default-input-method "esperanto-postfix")





  9.  Retposxto per Xfmail

  Xfmail estas retposxtprogramo kun plena MIME-subteno.  Oni konfiguras
  gxin ene de la grafika surfaco. En la menuo vi trovas sub "Misc
  Config" dialogon por la konfigurado.

  La butono "Appearance" kondukas al listo, kie oni povas rilatigi
  kodojn kaj tiparojn. Unue premu "Add" kaj indiku la plenan nomon de
  latin-3-tiparo. Ekz.


         adobe-helvetica-medium-r-normal--12-120-75-75-p-67-iso8859-3




  La tiparnomo nun aperas en la maldekstra listo. Por rilatigi gxin al
  la kodo "iso-8859-3" vi devas unue elekti tiun kodon en la dekstra
  listo kaj poste elekti la tiparon en la maldekstra listo. Nun premu
  "OK" kaj poste "Save".

  Xfmail enhavas internan redkatilon per kies menuo "Language" vi povas
  elekti la gxustan kodon.

  Se vi volas uzi eksteran redaktilon vi povas iri per la butonoj
  "View", "Edit" al dialogo, kie vi povas indiki gxin, ekzemple per:


         elvis -fn <tiparnomo> +source~/.elvis.lat3




  Jen vi trovas Xfmail
  <http://Burka.NetVision.net.il/xfmail/xfmail.html> en la reto.

  Atentu ankoraux alian aferon. Estas ne cxiam facile sendi 8bitan
  mesagxon. Cxar kelkaj serviloj ankoraux funkcias 7bite kaj simple
  ignoras la okan biton tiel, ke viaj E-literoj farigxas iuj aliaj
  signoj. Se vi tamen volas sendi 8bite kaj uzas lokan Sendmail, vi
  startu gxin kun la elekto -B8BITMIME. Bedauxrinde tio, lige kun eraro
  de Xfmail (vd. malsupre), kauxzis senderarojn cxe mi en certaj kazoj.

  Por trasendi 8bitajn mesagxojn tra 7bitaj medioj ekzistas la normo
  "quoted printable". Tiu rekodas 8bitajn signoj per signaro =NN, cxe
  kio NN estas la kodero de la signo.  Mi rekomendas ensxalti tiun
  rekodon sub "Misc Config Intern." en Xfmail.

  Tio bedauxrinde estas uzata nur por novaj mesagxoj. Se vi respondas al
  retmesagxo, Xfmail transprenas ties rekodon.  Tiel povas okazi, ke via
  mesagxenhavo (ekz. Content-Type: text/plain; charset=Iso-8859-3) ne
  harmonias kun la rekodo (ekz. Content-Transfer-Encoding: 7Bit). Tio
  aux kauxzas problemojn kun Sendmail (vd. supre) aux forigas la 8an
  biton de la E-literoj.


  10.  Diskutgrupoj per Knews


  Knews (Karl's threaded newsreader for X) estas legilo por
  diskutgrupoj, kiu kapablas rekoni kaj skribi gxustajn MIME-kapliniojn
  pri la signokodo. Por uzi Latin-3 oni devas aldoni kelkajn liniojn al
  la konfiguraj dosieroj.

  Dum la instalo de Knews, la dosiero Knews.ad estas kopiata el la
  fontdosierujo al /usr/X11R6/lib/X11/app-defaults/Knews.

  Aldonu en tiu dosiero la sekvajn liniojn:


         Knews.iso-8859-3.bodyFont:      \
                   -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3
         Knews.iso-8859-3.quoteFont:     \
                   -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3
         Knews.iso-8859-3.headerFont:    \
                   -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3

         Knews.editCommand: elvis +%i %s -fn fixed-l3 +source~/.elvis.lat3




  Anstataux Elvis vi povas ankaux uzi ekzemple Emakson kiel redaktilo.

  Por povi legi ankaux esperantajn afisxojn kun malgxusta kaplinio pri
  kodo aux koditajn laux UTF-8, estas avantagxe aldoni sub


         Knews.baseTranslations: #override \n\




  la linion:


         c    <Key> e:          mime-hack(text/plain, 8bit) \n\
         c s  <Key> u:          mime-hack(text/utf8, 8bit)  \n\




  Atentu, la \n\, kiu finu cxiun linion en la alineo krom la lastan.

  Nun per Ctrl-e oni povas sxalti en cxiu afisxo al la implicita kodo.
  Per Ctrl-Shift-u vi povas sxalti al la MIME-tipo text/utf8.  Cxar
  Knews ne scias trakti gxin, gxi demandas Metamail kaj montras la
  tekston kiel difinita en /etc/mailcap. En la sekcio pri Metmail ni
  difinis, ke text/utf8 estu konvertata al Latin-3.  Tial sxangxu ankaux
  la linion pri Knews.copiousoutput al:


         Knews.copiousOutput:  exec xterm \
               -fn 'fixed-l3' -e /bin/sh -c '(%C) | less'




  Anstataux fixed-l3 enmetu la de vi preferatan Latin-3-tiparon.

  La implicitan kodon (uzatan cxe Ctrl-e) oni difinas en la dosiero
  ~/.knews/config-* (* estas la uzata diskutgrupa servilo. Tiu dosiero
  estas auxtomate kreata cxe la unua lancxo de Knews. Aldonu la sekvan
  linion:


         *esperanto*defaultCharset:  iso-8859-3




  Nun en cxiu diskutgrupo, kiu enhavas la nomon "esperanto", estas uzata
  la kodo Latin-3 kiel implicita.

  Jen vi trovas Knews <http://www.matematik.su.se/~kjj/> en Interreto.


  11.  TeX / LaTeX

  Por produkti la supersignajn literojn en TeX, vi normale tajpas:


         \^C \^c \^G \^g \^H \^h \^J \^{\j} \^S \^s \u{U} \u{u}




  La \j cetere estas 'j' sen la punkto. Tamen, se vi skribas longajn
  tekstojn, estas iom tede skribi tiujn ordonojn. Do estas avantagxe
  krei dosieron esperanto.sty kun la sekva enhavo:
         \let\mathcaret=^

         \def\esperantocaret#1{
           \ifx#1u\u{#1}\else
           \ifx#1U\u{#1}\else
           \ifx#1j\^{\j}\else
           \^{#1}\fi\fi\fi
         }

         \catcode`\^=\active

         \def^{\ifmmode\let\next\mathcaret
             \else\let\next\esperantocaret
             \fi\next}




  Tio permesas skribi ^C ^c ... ^U ^u por la esperantaj literoj. Iom
  komplikas la aferon, ke la signo ^ estas ankaux uzata por supraj
  indicoj en la matematika modo, t. e. por matematikaj formuloj. Do vi
  ne povas uzi tiujn mallongigojn en formuloj ekzemple. (Pro tio ankaux
  la konfuzigaj linioj kun "mathcaret" en la supraj difinoj)

  Se vi ebligis la uzadon de Latin-3 en via sxatata redaktilo, vi povas
  ankaux rekte traduki la Latin-3 kodojn al la esperantaj signoj:


         \catcode`\cx=\active \defcx{\^c}
         \catcode`\gx=\active \defgx{\^g}
         \catcode`\hx=\active \defhx{\^h}
         \catcode`\jx=\active \defjx{\^\j}
         \catcode`\sx=\active \defsx{\^s}
         \catcode`\ux=\active \defux{\u u}
         \catcode`\Cx=\active \defCx{\^C}
         \catcode`\Gx=\active \defGx{\^G}
         \catcode`\Hx=\active \defHx{\^H}
         \catcode`\Jx=\active \defJx{\^J}
         \catcode`\Sx=\active \defSx{\^S}
         \catcode`\Ux=\active \defUx{\u U}




  Noto: En la supra ekzemplo vi devas anstatauxigi la Esperantajn
  literojn cx ... Ux en cxiu linio kaj maldekstre kaj dekstre per la
  gxustaj literoj laux Latin-3-kodo.

  Cetere pli ampleksa dosiero esperant.sty estas enhavata en la Babel-
  pakajxo por LaTeX2e. Simple kontrolu per locate esperant, cxu gxi eble
  jam estas instalita cxe vi.  Gxi ekzemple ankaux kreas esperantajn
  titolojn en la enhavtabelo kaj indeksoj.

  Por uzi la pakajxon, tajpu

  sub TeX:


         \input{esperant.sty}




  sub LaTeX:


    \usepackage[esperanto]{babel}




  Ioma problemo estas, ke en tiparoj aliaj ol la normala "Computer
  Modern" ne trovigxas la senpunkta j. Por kasxi la punkton super j
  ekzistas dosiero dotlessj.sty <ftp://ftp.tex.ac.uk/tex-
  archive/macros/latex/contrib/supported/carlisle/dotlessj.sty>.
  Detalaj informoj pri gxi trovigxas cxe Edmundo
  <http://www.cl.cam.ac.uk/users/etg10/dotlessj.html>.


  12.  Esperanto-subteno en internaciigitaj programoj

  Kelkaj Gnu-programoj kaj aliaj estas internaciigitaj. T.e.  iliaj
  mesagxoj povas aperi en diversaj lingvoj. Tamen la Esperanto-tradukoj
  de tiuj programoj nur nun estas komencataj. Sed ja vi povas kontroli,
  cxu en via sistemo ekzistas dosierujo /usr/share/locale/eo aux cxu cxe
  la fontdistribuoj de viaj programoj estas iuj dosieroj po/eo.po. Se
  jes, la programoj kapablas montri esperantajn mesagxojn. Por vidi
  tiujn mesagxojn, vi devas difini la variablon LANG aux LANGUAGE en la
  cxirkauxajxo de la programo.

  Por unuopa ordono vi povas ekzemple tajpi tiel:


         LANG=eo <programo>





  Aux vi povas dauxre difini la preferatajn lingvojn, se vi metas en
  vian startskripton ion kiel


         export LANG=eo:de:en  # en bash

         setenv LANG eo:de:en  # en tcsh




  Tio signifas: lauxeble uzu Esperanton, alikaze la germanan lingvon,
  aux se ankaux tiu ne estas subtenata de la programo, uzu la anglan.


  13.  Esperanto-signoj en HTML-tekstoj

  Vi povas uzi la Latin-3-koderojn por montri E-signojn en HTML-teksto.
  La normo volas, ke tiukaze vi metu la sekvan linion en la kapon
  (<head>...</head>) de via dosiero:


         <meta http-equiv="Content-type" content="text/html; charset=ISO-8859-3">




  Bedauxrinde Netscape Communicator kaj eble ankaux aliaj TTT-legiloj
  misinterpretas tiun linion kaj malhelpas, ke ecx per via "User-
  defined"-kodo vidigxos E-signoj. Do eble estas pli bone, ne indiki
  tiun linion.


  Pri kodado per Unikodo, legu la informpagxon cxe Aaron Irvine
  <http://www.cs.qub.ac.uk/~AD.Irvine/lat3.html>. Pro la problemoj de
  Netscape Communicator rilate al E-signoj en Unikodo ni malrekomendas
  la uzon de Unikodo en pure esperantaj HTML-tekstoj. Por multlingvaj
  tekstoj eble ne ekzistas pli tauxga alternativo. Sed por Esperanto uzu
  prefere Latin-3 ankoraux iom da tempo.


  14.  Koderoj

  Pro kompleteco tie cxi ni donas ankoraux la koderojn de la E-signoj
  laux la plej vastigxintaj normoj. UTF-8 estas normo por kodi unikodajn
  signojn per 8bitaj koderoj.  Gxi estas ekzemple uzata en HTML-pagxoj.


  14.1.  koderoj deksesume



         litero  Latin-3 Unikodo UTF-8
         -----------------------------
         Cx      C6      0108    C4 88
         cx      E6      0109    C4 89
         Gx      D8      011C    C4 9C
         gx      F8      011D    C4 9D
         Hx      A6      0124    C4 A4
         hx      B6      0125    C4 A5
         Jx      AC      0134    C4 B4
         jx      BC      0135    C4 B5
         Sx      DE      015C    C5 9C
         sx      FE      015D    C5 9D
         Ux      DD      016C    C5 AC
         ux      FD      016D    C5 AD





  14.2.  koderoj dekume



         litero  Latin-3 Unikodo UTF-8
         -------------------------------
         Cx      198     0264    196 136
         cx      230     0265    196 137
         Gx      216     0284    196 156
         gx      248     0285    196 157
         Hx      166     0292    196 164
         hx      182     0293    196 165
         Jx      172     0308    196 180
         jx      188     0309    196 181
         Sx      222     0348    197 156
         sx      254     0349    197 157
         Ux      221     0364    197 172
         ux      253     0365    197 173





  14.3.  koderoj okume




    litero  Latin-3 Unikodo UTF-8
    -------------------------------
    Cx      306     0410    304 210
    cx      346     0411    304 211
    Gx      330     0434    304 234
    gx      370     0435    304 235
    Hx      246     0444    304 244
    hx      266     0445    304 245
    Jx      254     0464    304 264
    jx      274     0465    304 265
    Sx      336     0534    305 234
    sx      376     0535    305 235
    Ux      335     0554    305 254
    ux      375     0555    305 255




















































